Таза автовокзал иске тусип, таза автовокзал жәмәәтиниң басы машқаладан шықпай қалды (Былғасықлар 1-бөлим)

Бул мақаланы жазыўға «Нөкис арқа-батыс транс» автовокзалы жуўапкершилиги шекленген жәмийети баслығы Аброр Мадрахимовтың қоңыраўы себеп болды. Ҳал-аўҳал сорастық. Соның арасында ол мақсетке көшти. Тыңлап көрсем, исбилерменниң гәпинде жан бар. Өйткени, таза автовокзал иске түскеннен берли бир неше мәрте даўасын айтып жоқары ҳәм тийисли органларға шағым еткен. Шағымларына ийнениң ушындай да жумысына жәрдеми тийетуғындай жуўап болмаған. Жазыўдан-жазыў, үмит етиў, жуўапты интизар болып күтиў ақыр-ақыбет оны бийзар еткен. Ең ақырында мәселениң түйини шешилмеген. Сонлықтан, баспасөз, ғалаба хабар қураллары арқалы ҳақыйқатлықты жүзеге шығарып, жумысына болып атырған тосқынлықларды кең жәмийетшиликке жеткерип, ҳуқық қорғаў ҳәм басқа да тийисли органлардың қулағына машқаласын жеткериўди нийет еткенин оның сөзлеринен аңладым. Мен оған Ғалаба хабар қураллары, журналистлер машқаланы шешиў имканиятына ийе емес екенлигин, тек ғана машқаланы жәмийетшилик дыққатына жеткере алатуғынын айттым. Ол қайыл болды. Қулласы гәп былай.

 

                     БАРЛЫҒЫ НЕДЕН БАСЛАНДЫ?                  

 

2016-жыл 24-февраль күнги 01/02-123-санлы Нөкис қаласы ҳәкими Ж.Опаевтың шешими менен «Қарақалпақтранс» автомобильде жүк ҳәм жолаўшы тасыўшылар ассоциациясына Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 2015-жыл 7-октябрьдеги «Исбилерменлик жумысын әмелге асырыў ушын таңлаў тийкарында жер участкаларын бериў тәртиплерин ҳәм қурылыс ушын руқсатнамалар алыў тәртибин және де жетилистириў ис-илажлары ҳаққында»ғы қарарына муўапық  Нөкис қаласы «Нөкис-Шымбай» автомагистралы бойынан автостанция имаратын қурыўға қалалық резерв жер фондынан улыўма майданы  10 000 метр квадрат жер майданы ажыратылады.

Ал, 2017-жылдың 7-июнинде Нөкис қаласы ҳәкиминиң №01/06-505-санлы шешими менен Нөкис қаласы ҳәкиминиң 2016-жыл 24-февраль күнги №01/02-123-санлы шешимине өзгерис киргизилип, бас жобаға тийкар қурылысы режелестирилген автостанция имараты «Нөкис арқа-батыс транс» жуўапкершилиги шекленген жәмийети атына өзгертиледи ҳәм усы кәрханаға Нөкис қаласы «Нөкис-Шымбай» автомагистралы бойынан автостанция имратын қурыўға қалалық резерв жер фондынан улыўма майданы 13 000 метр квадрат жер орны бәрқулла пайдаланыў ҳуқықы менен қосымша сызылма тийкарында ажыратып бериледи. Буннан кейин исбилермен таза автостанция имратын қурыў ушын «Ҳамкор банк»тен 450 миллион сум муғдарында кредит алып, автовокзал қурылысын баслайды. Таза автовокзал 2018-жылдың 16-августында пайдаланыўға тапсырылады.

Алдынғы келисим бойынша «Нөкис-Шымбай» автомагистралы бойындағы таза автовокзал бурынғы автовокзалдың орнына халыққа хызмет көрсетиўи, автовокзалға барып турған қала ишине қатнайтуғын 26 жөнелис, сондай-ақ  арқа районларға қатнайтуғын автобус ҳәм микроавтобус, жөнелисли такси, таксилер де жаңа автовокзалға барыўы нәзерде тутылды. Бирақ, бул мәселени бирден әмелге асырыў аңсат кешпеди. Өйткени, районға қатнайтуғын микроавтобус, автобус ҳәм таксилерге бул бираз жеңиллик берген болса да (район менен аралық 7 километрге қысқарды), бирақ қала ишине қатнайтуғынларға 7 километрге узақлықты алып келди. Нәтийжеде көплеген жөнелисли таксилер бурынғы автовокзалға шекем барып, артына айланып кететуғын әдет шығарды. Буннан халықтың күшли наразылығы келип шықты. Буған қулақ түрген басшылар көплеп-көмеклеп жумысты бираз өз бағдарына салғандай болды, нәтийжеде жумыслар бираз жақсыланды. Халықтың арзы-дәртиниң азғана бөлеги иске асыўы менен олардың да шаўқымы азайды, бирақ, басшылар жумысты ақырына шекем жеткермей, барлық жөнелислердиң таза орынға шекем барыўына онша қызықпай қойды.

Дурыс, жаңағы айтқанымдай, қала ишинде қатнайтуғын жөнелисли таксилерди де түсинсе болатуғындай. Себеби, километр аралығы узақласты, соған жараса жанылғы да көбирек сарыпланады, қәрежет көп кетеди. Ал, сонда бунда жолаўшылардың не айыбы бар? Жолаўшыларды белгиленген жөнелистеги машина өз мәнзилине апармаса ямаса Таза автовокзалда оларды күтип жолаўшы шаршаса, не ислеўи керек?

Әлбетте, автовокзалды көшириў бүгинги күн талабы шығар. Бирақ, ҳәр бир жумыс алдыннан тәрезиге тартылып, ҳәр тәреплеме шешилип болғаннан соң ислениўи керек емес пе? Сонда жолаўшы да, оларға хызмет көрсетиўши де қыйналмаған болар ма еди.

Жаңағы айтқанымдай, халықтың шаўқымы көп өтпей тынды. Солай да, биз бул жерде жолаўшы ҳәм хызмет көрсетиўшилерди ойлаппыз да, ал Таза автовокзалды иске түсирген, буның ушын банктен кредит алып, исбилерменлигин жолға қойған А.Мадрахимовтың дәртин ядымыздан шығарыппыз.  Буны «Нөкис Арқа-батыс транс» ЖШЖ директоры, исбилермен А.Мадрахимов пенен сөйлескеннен кейин билип алдық.

 

ИСБИЛЕРМЕН НЕГЕ НАРАЗЫ?

Бириншиден, бүгинги күнде Арқа автовокзалға 26 жөнелис түри кириўи белгиленген менен, ҳәзирги ўақытта бары-жоғы алты жөнелис (6, 17, 20, 30, 57, 15) қатнап турғанын қалай түсинсе болады? Ал, 4, 8-санлы жөнелислер болса турақлы түрде қатнап тур деп айтыўға болмайды. Қалған 18 жөнелис болса жалпақ тилде айтқанда таза автовокзалдың қай жерде жайласқанын да билмейди, билиўди де қәлемейди екен.

Неге усындай болып атыр? Неге автовокзалды көшириў бойынша қарар қабыллағанлар буған бас аўыртпайды? Неге жумысының нәтийжесин билмейди, деген саўал туўылады.

Сондай-ақ, «Нөкис-Халқабад» жөнелисиндеги жөнелисли таксилердиң белгиленген баҳасы 2000 сум болыўына қарамастан, жолаўшылардан нызамсыз түрде 3000 сумнан жыйнап киятырған екен.

Ал, «Нөкис-Шымбай» жөнелисинде қатнайтуғын «Арман-транс» ЖШЖ кәрханасында жүзден артық машина бар болса да, (еслеп қалың 100ден аслам) усы күнге шекем ҳеш қандай ҳүжжетсиз ислеп, белгиленген баҳа 7000 сум болыўына қарамастан, жолаўшылардан 10-15 мың сумнан жыйнап атырған екен. 

Усы мәселени шешиў ушын автовокзал директоры А.Мадрахимов 2019-жыл 8-февральда 3-санлы хат пенен Қарақалпақстан Республикасы Транспорт министри А.Бердиевке төмендеги мүрәжатты жоллаған: «ЖШЖ «Нөкис Арқа батыс транс» автовокзалы сизден ишки тәртипти орынлаў мақсетинде «Кегейли такси» ЖШЖ , «Арман-транс» ЖШЖ, «Айдос транс»ЖШЖ, «Пайнет Сервис» ЖШЖ, усы жөнелистеги жеңил автотранспортлардың дизимин бериўиңизди соранамыз».

Буған ҚР. Транспорт министри А.Бердиевтиң 2019-жыл 8-февраль күнги 101-санлы жуўабында жөнелислердеги таксилердиң дизими берилген. Егер жолдас министрдиң жуўабында техникалық қәте кетпеген болса, ямаса бизлер санаўда қәте жибермеген болсақ, «Нөкис-Шымбай» жөнелисиндеги «Арман-транс» ЖШЖ кәрханасына тийисли таксилердиң саны алдын айтылғандай 100ден аслам емес, ал 57 болып шықты. Қалған машиналар сонда кимге тийисли ҳәм «Нөкис-Шымбай» жөнелисине қатнаўға оларға ким ҳуқық берген?

  Буннан кейин исбилермен А.Мадрахимов 2019-жылдың 13-февралында 7-санлы хат пенен «Өзавтотранс» агентлиги бас басқармасы баслығы Д.Т.Декхановқа, Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси қала ҳәм қалалар аралық автотранспорт жөнелислеринде жолаўшы тасыўды шөлкемлестириў комиссиясы орынбасары А.Бердиевке «Арман-транс» ЖШЖ «Нөкис-Шымбай» жеңил такси жөнелиси ҳәм «Пайнет сервис» «Нөкис-Халқабад» жөнелисли таксилериниң Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 2003-жыл 4-ноябрьдеги 482-санлы қарары талапларын орынламай атырғаны ушын олардың лицензиясын бир тәреплеме бийкарлап бериўди сорап мүрәжат еткен. Бул талаплар нелерден ибарат?

Автовокзал директорында ҳәр бир жөнелистиң паспорты, қатнайтуғын узақлығы (км.де), жол ҳақысы, багаж тасыў баҳасы, жөнелистиң қатнаў кестеси, жөнелислердиң схемасы ҳәм тағы басқа да мағлыўматлар болыўы шәрт. Бирақ, усы күнге шекем директорға бул мағлыўматлар берилмеген. Қайта-қайта Транспорт министрлигине мүрәжат етилиўине қарамастан, елеге шекем бул мәселениң басы ашық қалып келмекте.

Соңынан директор 2019-жылдың 26-февраль күни «Арман транс» ЖШЖ  ҳәм «Нөкис Пайнет сервис» ЖШЖ баслығы Б.Халмуратовтан 2019-жыл ушын жөнелис паспортын, тендер комиссиясының контрактын бериўди ҳәм автовокзал менен шәртнама дүзиўди, сондай-ақ, «Нөкис-Шымбай», «Нөкис-Халқабад» жөнелисли таксилердиң санын анықлап, лицензиясы бар автомашиналардың мәмлекетлик белгилерин бериўин сорап мүрәжат етеди.

Бирақ, бул мағлыўматларды бериўден кәрхана баслығы бас тартып, автовокзал директорының мүрәжатын жуўапсыз қалдырады.

Буннан соң «Нөкис арқа-батыс транс» ЖШЖ 2019-жыл 12-мартта №16-санлы хат пенен Транспорт министри А.Бердиевке «Арман транс» ЖШЖ, «Пайнет сервис Нөкис» ЖШЖ, «Айдос транс жөнелис» ЖШЖ кәрханаларының усы күнге шекем жөнелис паспорты, тендер контракты, автотранспорт санларын бермей киятырғаны, усыған әмелий жәрдем бериўди сорайды. Бул сапары көптен берли жуўап бермей атырған министрлик тәрепинен бир жапырақ жуўап келди. Онда төмендеги сөзлер бар: «Өзбекстан автомобиль транспорт агентлиги ҚР басқармасы сизиң 2019-жыл 12-март күнги 16-санлы хатыңызды үйренип шығып басқарманың 2019-жыл 8-февраль күнги 101-санлы хаты менен сизге «Арман транс» ЖШЖ, «Нөкис пайнет сервис» ЖШЖ, «Айдос транс жөнелис» ЖШЖлериниң тендер шәртнамаларынан көширмелер ҳәм автомобиллер саны ҳаққында мағлыўмат берилгенлигин мәлим етип билдиремиз». Жуўап сыпайы жазылған. Сырттан қараған көзге исбилерменниң өтиниши орынланғандай көринеди. Негизинде болса, Транспорт министрлигиниң 2019-жыл 8-февраль күнги 101-санлы хатында жоқарыда аты аталған автокәрханалардағы хызмет етип турған автомобиллердиң саны туўралы мағлыўмат берилгенин көремиз. Ал, жоқарыдағы жуўапта айтылғанындай, бул автокәрханалардың тендер шәртнамаларынан көширмелер берилмеген. Бул мағлыўматлар Транспорт министрлиги тәрепинен сыр сақланған.

 Усы мазмундағы хат және бир мәрте 2019-жылдың 19-апрелинде және министрликке жибериледи. Бул сапары министрликтиң ҳүжданы оянса керек, жуўап береди. Бирақ, жуўаптан исбилермен және наразы болады. Өйткени, министрликтиң 2019-жылдың 6-майдағы 80-санлы жуўабында арзада соралған мағлыўматлардан улыўма қашықласып кеткен. Кәрханалардың контракт, жөнелис паспорты, саны, баҳасы туўралы бир де сөз айтылмаған. Бары-жоғы Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси жанындағы Қарақалпақстан аймағында қала, қала әтирапы ҳәм қалалар аралық автотранспорт жөнелислеринде жолаўшыларды тасыўды шөлкемлестириў комиссиясының 2018-жыл 2-февраль күнги мәжилис баянламасы менен 2018-жыл 10-февраль сәнесинен баслап 1 жолаўшы тасыўдың километрине қанша сумнан төлениўи айтылған. Болғаны. Басқа мағлыўмат негедур сыр сақланған.

Ўақыт өткен сайын исбилерменниң исеними сарқылып, жоқары органнан үмити сөнип бара берди. Нәтийжеде, және шағым жасалды. Бул сапары исбилермен 2019-жыл 12-декабрьде ҚР мәмлекетлик салық басқармасының исеним телефонына мүрәжат етеди. Буған берилген жуўапты келтиремиз: «Мүрәжатыңызда 2019-жыл 20-ноябрь күни басқарманың «Исеним телефоны» арқалы жоллаған мүрәжатыңызға Нөкис қаласы мәмлекетлик салық инспекциясы тәрепинен берилген жуўаптан наразы екенлигиңиз, усы себепли усы мүрәжаттағы ҳалатлар басқарма тәрепинен қайта үйренилип шығылыўы ҳаққында атап өтилген. Мүрәжатта айтылған ҳалатларға анықлық киргизиў мақсетинде үйрениў жумыслары алып барылды. Оның даўамында Нөкис қаласы Арқа автовокзал аймағында «Арман транс» ЖШЖ ҳәм «Нөкис пайнет сервис» ЖШЖ транспорт кәрханалары «Нөкис-Шымбай» автомагистралы жолында жолаўшы тасыў менен шуғылланып киятырғаны анықланды.

Cондай-ақ, усы транспорт кәрханалары жумысында мониторинг жумысларын жүригизиў ушын мағлыўмат ҳәм ҳүжжетлер усынылмағаны ушын тийкарсыз тексериў жүргизиў имканияты жоқ. Бул бойынша сизден мағлыўматларды усыныўды талап еткенимизде, хызметкерлериңиз республикадан тысқарыда жүргениңизди мәлим етти. Сонлықтан, олар жазба түрде мағлыўмат бере алмайтуғынын билдирди.

Соның ушын «Арман транс» ҳәм «Нөкис пайнет сервис» ЖШЖ транспорт кәрханалары жумысына мониторинг жүргизиў мүмкиншилиги болмағанын билдиремиз»,-делинген.

ҚР. Мәмлекетлик Салық басқармасының бул жуўабына түсиниў қыйын. Исбилермен «Арман транс» ЖШЖ ҳәм «Нөкис пайнет сервис» ЖШЖ кәрханалары ҳеш қандай ҳүжжетсиз ислеп атырғаны ҳаққында хабарландырылған болса да, салықшылар қурғақ ғана «Сиз республикадан тысқарыда екенсиз. Бул кәрханалар ҳаққында ҳеш қандай ҳүжжет бермегенсиз» деген сылтаў менен мүрәжатты ҳәрекетсиз қалдырған… Қызық, ҳәр қандай кәрхана, пуқаралар салық төлеўшилер саналады. Олай болса, неге транспорт хызметин көрсетиўши кәрхананың ҳүжжетсиз хызмет көрсетип атырғаны, салыққа тартылыўы тийис хызмет көрсетиўши машиналар саны, баҳасы белгиленбестен, өз бетинше ислеп атырғанына салықшылардың неге басы аўырмаған? «Транспорт кәрханасының жумысын мониторинг өткериў ушын ҳүжжетлер жоқ болғаны ушын тексериў өткериў мүмкиншилиги жоқ» дегени болса ҳәммесинен асып түсти. Өйткени, мәмлекет қазнасын, бюджетин толтырыў, салықлардың өз ўақтында, тәртипли жыйналыўын қадағалаўы тийис Салық басқармасында ҳәр бир кәрхананың мағлыўматлары жоқ болмаўына ким исенеди?...

Сондай-ақ, соңғы мағлыўматларға қарағанда Өзбекстанның 34 миллион халқының бары-жоғы 5 миллионға шамаласы салыққа тартылған екен. Дурыс, бул санлар ишинде балалар, қарыялар да бар. Егер оларды шегирип таслағанда да салық төлеўшилер саны бир неше есе көбейиўи керек еди. Мәмлекетимизде усындай салық төлемей жүргенлерди салыққа тартыў, нызамсыз исбилерменлик пенен шуғылланып жүргенлерди жазаға емес, ал нызам менен ислеўге бағдарлаў сыяқлы сиясат жүрип атырған бир пайытта Салық басқармасының жоқарыдағы ҳәрекетлери, анығырағы ҳәрекетсизлиги ҳәр бир адамды ойландырмай қоймайды. Өйткени, ҳәммени теңдей салыққа тартыў мәмлекет бюджетиниң өсиўине алып келетуғыны сыр емес. Буны мениңше, әпиўайы пуқараға қарағанда салық басқармасы жақсы биледи. Оларды бул ҳәр күни, ҳәр минутта, ҳәр саат сайын ойландырмаса, демек, Салық басқармасында жумыслардың туўры шөлкемлестирилмегени деп туўрыдан-туўры айтыўға ҳақымыз бар шығар. Себеби, өткен жылы мәкеме, кәрханада ислеўшилердиң айлықларынан, сондай-ақ, МПЖдан жәрдем ақша, бала пулы ҳәм басқа да жәрдем алатуғынлар олардың руқсатысыз, (қарызы болсын-болмасын) ҳәр қандай нызамға қайшы түрде келеси жылдың салығына услап қалғанын ҳеш ким бийкарлай алмайды. Егер салықшылар жаңағыдай салықтан қашып жүргенлерди өз ўақтында жөнге салғанда, оларды салыққа тартыўды жолға қойғанда жаңағыдай биймәниликлердиң жүзеге келиўине ҳеш қандай қәжет қалмаған болар еди. Мениңше, буны салықшылар телпекти ортаға қойып ойланып көретуғын ўақыт келди деп ойлайман…

Сағынбай ОРАЗЫМБЕТОВ,

журналист.

           

Бөлимлер