Ибн Сина ҳаққында билген ҳәм билмегенлеримиз

Шығыс ойшыллары көплеген илимлер қатарында медицинаның раўажланыўына да үлкен үлес қосқан. Бирақ, олардың арасында уллы бабамыз Ибн Синаға жететуғыны жоқ.

Ибн Сина медицина тарийхында биринши мәрте оба менен чума кеселлигиниң бир-биринен айырмашылығын ажырата алған, жуқпалы кеселликлер менен аўырған наўқасларды басқалардан ажыратып сақлаў кереклигин айтып өткен. Менингит, асқазан жарасы, гепатит, плеврит, мақаў кесел, жара, қызылша, сарыаўырыў, күйдирги (язва) сыяқлы патологияның белгилери менен өтиў процесин дурыс түсиндирип берген. Қутырыў кеселлигиниң жуқпалы екенлигин анықлаған. Европа медицинасында бул факт тек ғана 1804-жылға келип немис илимпазы Цинке тәрепинен илимий жақтан дәлилленген.

Заманагөй медицинадағы айырым диагностикалық усылларды да биринши мәрте Ибн Сина әмелиятқа киргизген. Мәселен, ол ағзаға урыў (перкуссия) арқалы диагноз қойған, диабет кеселлигин болса сидиктеги қант муғдарына қарай анықлаған. Дәслепки усыл 600 жылдан соң веналы тәўип Леопольд Ауэнбруггер тәрепинен қайта ойлап табылған. Диабет пенен кеселленген инсанның сидигинде қант элементи болыўы болса европалы илимпазларға XVIII әсирде ғана белгили болды.

 Ибн Сина рак исиклери, бөтеке таслары, гемморойды операция жолы менен емлеген. Илимий дөретпелеринде ириңли исиклерди күйдириў ямаса пышақ пенен кесиў, тамақты кесип, най өткериў (трахеотомия), тампон, өткир элемент ямаса тигиў жолы арқалы қанды тоқтатыў мүмкинлигин айтып өткен. Омыртқаның қыйсайыўын өзи ислеп шыққан ағаш қурал жәрдеминде дүзеген. Бул усылды XV әсирде француз тәўиби Кало қайта ойлап тапқан.

Сүйеклерди гипслеў усылын да бириншилерден болып Ибн Сина қолланған. Бирақ, ол кейин ала умытылып, европалы тәўиплер тәрепинен 1852-жылы әмелиятқа жаңа ойлап табылған предмет сыпатында киргизилген.


 

Қарақалпақшалаған: Ислам МАТЕКОВ.

Дәрек: «Туркистон» газетасының 2016-жыл, 24-декабрь, 103-саны.

Бөлимлер