Қарақалпақ халқының жигербент перзенти - Аллаяр Досназаров

Ҳәр бир халықтың, миллеттиң атын дүньяға танытқан мәрт азаматлары болады. Қарақалпақ халқының соныңдай жигербент перзентлериниң бири — Аллаяр Қораз улы Досназаров еди. Даңқлы бабамыздың машақатлы өмир жолы, аўыр тәғдири ҳаққында бүгинги күнге шекем биз аз билер едик. Себеби, Москвада қамаққа алынған оның ҳүжжетлери күни кешеге шекем қәўипсизлик комитетиниң архивлеринде оғада қупыя сақланып келди.

Ғәрезсизликтиң шарапаты менен темир «сандықлар»дың қақпағы ашылып, оның қупыя сырлары журтшылыққа мәлим болды, нәтийжеде бабамызға наҳақтан жабылған жала алып тасланып, оның ел-халық  алдындағы хызметлери көпшиликке кеңнен таныла баслады.

Нәзериңизге усынылып отырған тарийхый мағлыўматлар бабамыз өмириниң бизге нәмәлим болып, оқыўлықларға кирмей қалған бир бөлеги. Бул газета оқыўшыларында үлкен қызығыўшылық пайда етип, қарақалпақ миллий мәмлекетшилиги ҳаққындағы түсинигиңизди еле де кеңейтеди деген үмиттемиз.

Аппақ қар астында жатырған теберик топырақ. Ол тутқынлардың қаны менен қарысып кеткен. Әтирапты қоршаған, ақша бултлар менен теңлескен қарағайлар жипә-жиксиз төгилген бийгүнә қанларды еске алып, муңлы ырғалысады. Тәбияты қатал Карелия топырағында бундай жерлер баршылық еди. Аллаяр да, усы жерде, ағаш баракларда жасап, өзи сыяқлы сиясий тутқынлар менен бирликте гиддиман тасларды қопарып, қоллары менен Беломор-Балтик каналын қазды. Бул жерлерде НКВД жәлладларының әйтеўир нәрсе ушын нешше мың бийгүнә адамлардың қанларын төккенин өз көзи менен көрди.

Лекин, булардың ҳеш қайсысын тисинен шығарып, кисиге айтыўға болмайтуғын еди. Себеби, сыртқа жиберилген хатлар ашып оқылып, ишинде лагерь турмысына наразылықлар, яки кемшиликлер жөнинде айтылған сөзлер болса, ондай конвертлер жыртып тасланып, яки өртеп жиберилетуғын еди. Соны билип Аллаяр бурын бирге жалланба жумысшы, қызыл партизан болған досты, соңғылығында қарындасы Таңсыққа үйленген күйеў баласы  Палымбетке әпиўайы, аманлық хат жазды:

«Ассалаўма әлейкум, қәдирли туўыс­қаным Палымбет ҳәм туўысқан қарындасым Таңсық. Сизлерге жалынлы сәлемимди жоллайман. Мен тиримен, деним саў ҳәм сизлердиң ҳәммеңизге денсаўлық тилеймен. Қәдирли қарындасым, көп ўақыттан берли Сизлерден ҳеш хат ала алмадым. Сизлердиң қай жерде жасап атырғаныңызды ҳеш билмеймен. Ҳешким маған хат жазбайды... Палымбет, адам өз семьясынан айырылған ўақытта оғада қыйын жағдайда қалатуғынын сен жақсы билесең. Мен сегиз ай даўамында өз семьям менен байланысқа ийе емеспен. Ҳаялым Полина ҳәм қызым Надечка Тахтакөпир районында жасайтуғын еди. Енди олардың қайда екенлиги биймәлим. 1936-жыл декабрьде «заказное» хат жазған едим. Бул хат маған 1937-жылы 20-мартта қайтып келди. Конвертте «адресат көрсетилген жерде жасамайды» деп ескертилген. Бул хабар мени күтә тынышсызландырады... Соңғы ўақытлары мен Полина ҳәм Надечканы ҳәм Сизлердиң ҳәммеңизди күтә сағындым. Егер мениң қызымды көрсеңиз, мениң ушын оның маңлайынан сүйиңиз. Әкеме, Алламбергенге ҳәм басқа да ағайинлерге сәлем айтыңыз. Колхоздың аўҳалы қалай? Хадича қай жерде? Ол оқып атыр ма, жоқ па? Бизлер ҳаялым Полина ҳәм қызым Надечка менен қандай шадлы турмыста жасаған едик. Бул күнлер ҳәзир көрген түстей болып, көз алдымнан елеслеп өтип атыр... Мен ҳәзир үш жыл даўамында материаллық жақтан қыйын аўҳалда жасап атырман, ҳешким маған жәрдем бермейди. Палымбет, егер мүмкиншилиги болса, маған ақша ҳәм посылка жибер. Қалай жибериўге саўатыңыз жетпесе, Полинаны излеп таўып ал. Ол саған жәрдемлеседи. Хат ҳәм посылка жибериўдиң жолларын үйретеди. Палымбет, Егембергенге айт, ол маған жазсын. Оның ҳәм ҳаялы Розаның денсаўлығы қалай? Иним Егембергенниң қайда екенлиги маған биймәлим. Ол наўқас еди. Бул да бизиң бахтымыздың келиспегенлиги. Егер оның денисаў болғанда аўҳалымыз жақсы болған болар еди. Усылардың барлығы жыйналып, маған аўыр соғып тур. Бул саўаллардың ҳәммесине кең түрде жуўап қайтар. Палымбет, Сейилбек Журынбаевқа меннен сәлем айтың. Ол ҳәзир қай жерде ислейди? Оған мениң өтинишимди хабарлаң. Ол маған қәрежет жиберсин... Қызыңыз Зәўрениң маңлайынан сүйиңлер. Көрискенше хош болыңлар, туўыс­қан қарындасым Таңсық ҳәм қәдирли Палымбет. Жалынлы сәлем менен сениң Аллаярың. Мен ҳәзирше ТИРИМЕН.

Мениң адресим: Киров темир жолы. Кемь станциясы. 8 ши бөлим. Б.Б.К. Н.К.В.Д Лагерь пункти №1. Досназаров А.К. 1937- жыл 9-апрель».

— Түрмедеги қамақ мүддетин азайтыў ушын тек те тәртипке бағыныў, нормадан асырып жумыс ислеў керек еди. Бирақ, дурыслы аўқат жоқ, дем алыс, күтим деген болмаған жерде оған қалай ерисесең.

Аллаяр мурнына қан келгенше, барлық күш-жигерин жумсап жумыс ислегениниң өзинде 1935-жылдың үшинши шерегинде 6 мийнет күнин, 1936-жылдың екинши шерегинде 10 мийнет күнин нормадан тысқары ислеп тапты ҳәм жәми болып, қамақтан шығыў мүддетин 16 күнге кемейтти. Нәтийжеде оның жумыс күнин есаплаў картасына соңғы мүддет: «9.01.1945-жыл» деген жазыўлар түсти.

Қамақ орнының басшысы қол қойған бул күн — 1937-жылдың 21-июни еди. Сүйеги сырқырап, бели қайысып, еки жылдан аслам ўақыт ишинде төккен маңлай териниң усындай баҳаланыўына ары келип, Аллаяр өксип-өксип жылады. Ақырында кеўилдеги мүддәҳәсин айтып Кремльге, өзин сот­лаған Аўқам Жоқарғы судының әскерий коллегиясына арза жазды да, үлкен үмит пенен оның нәтийжесин күтип жүрди. Бирақ, жуўап келмеди. Хатты ашып оқып, буның басында қурал көтерип турғанлар оны әлле қашан өртеп жиберген еди.

Бақлаўшылардиң қатты азап берип, қыйнайтуғынлығының себеби неден екенлигин ол енди түсинди. Бул жердегилерди жаманлап, әдиллик алыў мүмкин емес еди.

— Сиясий тутқынлар жумыс ислеп атырған жерден еки шақырымдай қашықлықтан Киров темир жолы өтетуғын еди. Буларға ең жақыны — Кемь станциясы. Өткен поезлардың сести еситилип турады. Жумыс ислеп, өлгейлиден шаршаса да, ойлар Аллаярға тыным бермеди: «Он жыллық қамақ мүддети жуўық арада өтелер емес. Аўқам Жоқарғы судының әскерий коллегиясына жазған арзамнан хабар-атар жоқ. Лагерьдеги нызамсызлықларды айтып, ҳақтан жанып атырғанымды баянлап, Кремльге хат жолладым, оған да жуўап келмеди. Демек, бул жерден жазылған хатлар мәнзилге барып жетпейди. Усы жерде ашып көрилип, оқылып, жоқ етиледи. Мениң есап-сансыз азап-ақырет шегиўлеримниң себеби де соннан болса керек. Енди хатты Москваға жеткериўдиң қандай илажы бар? Лагерь тусынан өтип баратырған поездға хаты бир илажлап апарып, биреўдиң қолына берсем, дийдилеген мәнзилге жетип бармас па екен? Неде болса, бир талпынып көрейин» деген қыял «қам сүт емген бенде» Аллаярдың ядынан кетпеди.

Ол түнги уйқысынан безип, тағы да Кремльге арза жазып, муқыятлап оны конвертке салды да, қойын қалтасына тығып қойды. Азанда мийнет лагеринде жумыс басланып, «поезд өтер ўақыт шамаласты-аў» дегенде ол басында турған гүзетшиден:

— Ҳәжетханаға барып келейин! - деп өтиниш етти.

— Мейли, рухсат, бирақ, тез қайт! - деди гүзетши буған рухсат берип атырып.

Ол енди ҳәжетхананы айланып өтти де, тоғайдың арасынан қатты-қатты адым атып, гә жуўырып, гә жортып, поездға жетип, хатты берип үлгермекши болды. Лекин, нийетине жете алмады. Буны жойытқан қураллы гүзетши:

— Тутқын қашып кетти! - деп шаўқым көтерип, аспанға оқ атты.

Қасқыр ийтлер босатып жиберилди. Олар ҳәпзаматта, еки жүз метрдей-ақ жол жүрген Аллаярдың кейнинен қуўып жетип, үстиндеги гүписин тислеп, тоз-тоз етти. Оның «қорғанаман», деп көлегейлеген, ийт тислеген қоллары қызыл-қара қан болды. Ол бүккесине түсип, естен айырылып жатқан мәҳәлинде қураллы қуўғыншылар жетип келди.

Өзи ҳалдан тайған Аллаяр тепки жеп, әбден ес-түсин билмей қалды. Бираздан соң есин жыйнап, өзине келип басын көтерсе, цемент еденде жатырған екен. Дәрҳал қалтасын қарады, лекин хат табылмады.

— Мениң Кремльге жазған хатым қаяқта! - деп қышқырды ол.

НКВД хызметкерлери оның қалталарын тинтип, таўып алып, хатты әлле қашан ис қағазына тиккен еди.

— Тур орныңнан, алдыма түс!

— Мениң хатымды Кремльге жеткизиң, кейин не қылсаңыз да, мейлиң маған!

- Аўа, аўа, Кремль дейди-аў! Сениң жаныңды ҳәзир-ақ жәҳәннемге жеткиземиз!

— Мениң хатымды Кремльге жеткизиңлер... Ел басшылары оқысын...

Оның өтиниш гәплерин ҳешким итибарға алмады. Сол күни Ленинград ўәлаяты айрықша үшлигиниң қарары шықты. Онда Аўқам Жоқарғы суды әскерий Коллегиясының 1935-жыл 8-апрельдеги қарары менен Жынаят Кодексиниң 58-8-статьясына муўапық 10 жыл еркинен айырылған Досназаров Аллаяр Қоразович АТЫЛСЫН деп жазылған еди.

... Тоғайзарлық. Қатарласқан ақ қа­йыңлар алдына көзин байлап бир тутқынды шығарып қойыпты. Бул Аллаяр Досназаров еди.

— Ақырғы мәрте сөз бериң маған, кейин атасыз! - деди ол ақ қайыңға сүйенип турып.

— Не айтпақшысаң  өзи, ал айт, әрманда кетерсең, бийшараA

— Қуяш шығатуғын тәреп қаяқта?

— Усы қарап турған жағың, сөйлей бер, айтатуғын гәплериңди үлгерип, тез айт, иркиле берсең, сөйлетпестен атып таслаймыз.

Аллаяр қаншама бийҳал болса да, мәртлерше қәддин тикледи ҳәм трибунада турған адам сыяқлы қолларын сермеп сөйледи:

— Туўылған мәканым — Қарақалпақстан! Киндик қаным тамған топырағым! Мен сениң келешегиң ушын пүткил өмиримди арнадым. Сениң арыңды-арлап, жырыңды-жырладым. Дос та арттырдым, душпаным оннан да көп болды Енди сеннен алысларда, өзге журтта, ғайры елатта, өлим алдында турыппан. Ырза болыңлар маған, бирадарларым! Әрманларым көп еди. Әмиўдәрьяның ылай суўларында шомылсам, Аралдың ақ бас тол­қынларында жүзсем, деп едим. Орпаң топырақларыңды шаңғытып, қара жерди қайра-қайра басып жүрсем, деп едим. Бул да несип етпеди. Сеннен алыстағы күнлерим қорлықлы өтти мениң. Тәғдир шығар, тәғдир... Туўылған елим! Сениң тәғдириң меникине усамағай! Әўладлар ушын сен азат ҳәм абат Ўатан болып қалғайсаң!..

Ол еле кеўлиндеги гәплерди айта бережақ еди. Жан жерине тийген оқтан сессиз қалды. Мылтық сестинен тоғай қуслары дүр силкинип, әл-ҳаўаға ушты. Аллаяр жерге қулады. Ақ қа­йыңларда қып-қызыл шашыраған қан тамшылары қалды...

Ҳүким орынланды. Аллаярдың жүзине туўры қарай алмаған жап-жас киши лейтенант жигит оның бетин ақ қайыңлар тәрепке қаратып, желкесинен атты. Таңланарлығы жоқ, олар ушын адамды сыртынан сатыў, артынан атыў үрдис болып қалған еди.

Солай етип, Аллаяр Досназаров жөнинде 1937-жылдың 10-ноябринде жынайы ис қозғалмады, оператив материаллар тексерилмеди. Ленинград ўәлаяты УНКВДсы айрықша үшлигиниң қарары да тийкарсыз еди. Соған қарамастан бийгүнә адамның қаны наҳақтан, жипә-жиксиз төгилди. Қарақалпақ халқының әжайып перзенти Досназаровтың тәғдири усылайынша ап-аңсат шешилип, ол аса кеткен жаўызлық пенен өлтирилди. Cол ўақытта Аллаяр жаңа ғана қырық жасын толтырып, қырық бирге қәдем қойған еди.

...Арадан жыллар өтти. Жаңа әўлад туўылды, енди өмирге көзқарас өзгерди, жеке адамға сыйыныўшылық әшкараланды. Бул мәселе бойынша 1956-жылдың 29-майында Орайлық Комитеттиң қарары шықты. Усыған тийкарлана отырып, А.Досназаровтың туў­ған-туўысқанлары биринши мәрте жоқары уйымларға хат жазды. Бул бо­йынша ақлаў материалларын таярлап, А.Досназаров туўралы 1935-1937-жыллары шығарылған ҳүкимлердиң натуўры болғанлығы ҳаққында протест жазыў ушын Аўқам Жоқарғы суды әскерий Коллегиясы оның ис қағазларын Қарақалпақстан Республикасы прокурорына жиберди. Бирақ, органда ислеўши айырым адамлардың себебинен бул жақтан Жоқарғы судқа «А.Досназаровты ақлаўға болмайды, ол миллетшил болған» деген хат барды. Нәтийжеде А.Досназаровты ақлаў мәселеси тоқтап қалды.

Лекин, айды етек пенен жаўып болмайтуғыны сыяқлы, жәмийетлик пикирди де ҳасла тоқтатып болмайтуғын еди. 1968-жылдың 2-февралында Аў­қам Жоқарғы суды әскерий коллегиясына Өзбекистан Республикасы Илимлер Академиясы Қарақалпақстан филиалының баслығы, тарийх илимлериниң кандидаты Сабыр Камалов хат жазды.

Бул хат бойынша  А.Қ.Досназаровтың исин қайта қараў ушын оның ис қағазлары тағы да Қарақалпақстан Республикасы прокурорына жиберилди. Бул сапары хат авторы ҳәм Қарақалпақстан Республикасы прокурорының аға жәрдемшиси Сапарбай Доспановлар А.Досназаровтың материалларын дыққатлы түрде үйренип, бурын­ғы ҳүкимлерге протест жазды. Ол Өзбекистан Республикасы прокуратурасы тәрепинен бекитилип, Аўқам Бас прокурорына жиберилди. Нәтийжеде А.Досназаровты ақлаў мәселеси Аў­қам Жоқарғы суды әскерий коллегиясында қаралды.

Көп узамай Өзбекистан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан филиалының баслығы Сабыр Камаловтың атына А.Досназаровтың ақланғанлығы ҳаққында Жоқарғы суд әскерий коллегиясы секретариатының баслығы, юстиция полковниги В.Чикиннен ҳәм Аўқам прокуратурасының жуўаплы хызметкери Г.Васильевтен қуўанышлы хат келди.

1968-жылдың 27-сентябринде Аў­қам Жоқарғы суды пленумы өзиниң қарары менен бурынғы бийликлерин бийкар етти. Бул оғада әҳмийетли ҳүжжетте былай жазылған еди:

Жоқарғы Суд әскерий Коллегиясының 1935-жыл 8-апрельдеги бийлиги бойынша — ДОСНАЗАРОВ Аллаяр Қоразович, 1896-жылы туўылған, Қарақалпақстан АССРы Тахтакөпир районы Қ10 аўылының турғыны, қамалғанға шекем — 1935-жылдың 25-январына дейин Москва қаласындағы «Металлострой» трести басқарыўшысының орынбасары — РСФСР Жынаят Кодексиниң 58-8-статьясы бойынша мүлкин конфискалаўсыз 10 жыл мүддетке еркинен айрылған.

Ленинград ўәлаяты УНКВДсы айрықша үшлигиниң 1937-жыл 10-ноя­брьдеги қарары менен Досназаров атылған.

Досназаров 1934-жылдың екинши ярымында партия басшылығына ҳәм оның Қарақалпақстан АССРында жүргизип атырған сиясатына наразылықларын айтқаны ушын айыплы, деп табылған.

С.М.Кировтың өлтирилиўине байланыслы Досназаров қамалған ҳәм атылған террористлер жөнинде аяныш пикирлерин билдирген.

Ис материалларын қарап шығып ҳәм Аўқам Бас прокурорының Досназаровтың исин тоқтатыў усыныс етилген протестин додалай отырып, Жоқарғы Суд Пленумы протестти тийкарлы, деп табады.

Материаллардан көринип турғанындай, Ибниаминов, Джаксымуратов ҳәм басқалар менен сөйлескенде Досназаров жумыссыз қалғанына наразылықлар билдирген, Қарақалпақстан Республикасында миллий мәселеге дыққат аз аўдарылады деген, Қарақалпақстан АССРы Халық Комиссарлар Советиниң председатели Әўезов туўралы қарсы пикирлерди айтқан, оны имам шаңарағынан шыққан, деп есаплаған.

Досназаровтың бул пикирлери өзиниң мазмуны ҳәм бағдары бойынша антисоветлик болып есапланбайды.

Досназаровты террористлик нийетте гәп айтқан, деген айыпқа келетуғын болсақ, ол ис бойынша объектив дәлиллер менен тастыйықланбайды.

1937-жылы Досназаров жөнинде жынайы ис қозғалмаған, оператив материаллар тексерилмеген ҳәм Ленинград ўәлаяты УНКВДсы айрықша үшлигиниң қарары ҳеш нәрсе менен тийкарланбаған.

Баян етилген жағдайларда Досназаровты айыплаў тийкарсыз деп таўып, Жоқарғы Суд Пленумы протест пенен келисе отырып ҳәм Жоқарғы Суд ҳаққындағы қағыйданың 9-статьясы «а» пунктин басшылыққа алып

ҚАРАР ЕТЕДИ:

Жоқарғы Суд әскерий Коллегиясының 1935-жыл 8-апрельдеги бийлиги ҳәм Ленинград ўәлаяты УНКВДсы айрықша үшлигиниң 1937-жыл 10-ноя­брьдеги Досназаров Аллаяр Қоразович жөниндеги қарары бийкар етилсин ҳәм ол ҳаққындағы ис қылмыс қурамының болмаўы себепли тоқтатылсын.

Баслық — В.Теребилов.

Хаткер — А.Кузнецов.

— Мине ақыр соңында ҳақ ис ҳақлығына шықты. Соннан берли де нешше азаматлар дүньядан кетти, биреўлери ат қалдырды, биреўлери биймәлим өтти. Лекин, Аллаярдың өмири — бул жапакеш қарақалпақ халқының тарийхы еди.

Досназаров кейинги әўлад ушын үлкен мийрас қалдырып кетти, қарақалпақ халқына өз алдына отаў тигип, шаңарақ көтерип, уллы мақсетлерге ерисиў жолында елим, деп еңиреп кеткенлердиң бири болды.

— Бизлер Москва-Ленинград поездында киятырып, Киров темир жолының бойында сырлы санлар жазылып қойылған кишкене темир тахташаларын көремиз. Олардың ҳәр бирине мемориал тахта орнатыўға арзыйды, - дейди академик Д.Лихачев еске түсириўлеринде.

Бул сөзлер бизиң бабамыз Аллаяр Қораз улы Досназаровқа да тийисли. Шынында да, Аллаяр атамыз, өз жери буйырмай, өзге топырақта жатса да, өзи тиклеп берген шаңарақтың уўықлары беккем, керегелери нық болыўы ушын, әўладлардың инсаный туўры жолдан жүрип, бойындағы күш-жигерин ели-халқы ушын аямаўын тилеп атырған сыяқлы түйиледи бизге.

Алпысбай СУЛТАНОВ,

Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан Жазыўшылар аўқамының ағзасы.


 

Бөлимлер