Қарақалпақстанда Прокуратура уйымларының шөлкемлестирилиў тарийхынан

XX әсирдиң 20-жылларында үлкемиздиң жәмийетлик-сиясий турмысында, суд-ҳуқық системасында бирден-бир ҳуқықый тийкар­ға зәрүрлик сезиле баслайды. Түркистан Республикасында совет ҳәки­мия­ты орнатылғаннан баслап, жәмийетлик-сиясий уйымлар ҳәм суд-ҳуқық системасы жумысларына тийисли бир қатар нызамлар ҳәм нызам асты ҳүжжетлери қабыл етилген.

1918-жылы октябрьде Түркистан АССР Конституциясының 8-пунктинде республика шараятынан келип шыға отырып, пуқаралық ҳәм жынаят ислери бойынша суд қурылысы ҳәм суд ислерин жүргизиў ҳәм де оларға өзгерислер киргизиў ҳуқықы белгиленген. Кейин ала 1920-жыл 24-сентябрьде қабыл етилген Түркистан Республикасы Конститу­циясы Түркистан кеңеслериниң Орайлық атқарыў комитетине (ОАК) нызам шығарыўшы ҳәм қадағалаўшы уйым статусын берген. Халық комиссарлары совети декрет, қарар, көрсетпе, жол-жоба бериў ҳәм мәмлекетлик басқарыўға тийисли басқа да улыўма мәселелер менен шуғылланған. ОАК Халық комиссарлары советиниң ҳәр қандай қарар ҳәм шешимлерин бийкарлаў ҳәм тоқтатыў ҳуқықына ийе бол­ған. Конституцияның XII бап, 56-статьясына муўапық, 14 тараў бойынша комиссариатлар, соның ишинде, Ишки ислер ҳәм Әдиллик комиссариатлары да шөлкемлестирилген.

Әмиўдәрья бөлими Түркистан совет социалист­лик республикасы қурамында қалдырылды. Түркистан ОАК ниң 361-Қағыйдасына муўапық, «Әмиўдәрья ўәлая­тының ҳәкимшилик дүзилиси ҳаққында» Қағыйда қабыл етилген. Усы тийкарында Әмиўдәрья бөлими Әмиўдәрья ўәлаятына айландырылған. Ўәлаяттың орайлық қаласы етип Төрткүл (бурынғы Петро-Александровск) белгиленген. Бес адамнан ибарат Ўәлаят революциялық комитети шөлкемлестирилген. Уездлерде болса уезд револю­циялық комитетлери дүзилген. Бирақ, Әмиўдәрья ўәлая­ты революциялық комитети Хорезм халық совет республикасы менен өз-ара бийғәрез сөйлесиў ҳәм ҳәр қандай байланысларға кирисиў ҳуқықына ийе болмаған, егер зәрүрлик туўылса РСФСР ўәкилине мүрәжат етиўи шәрт болған. Әмиўдәрья ўәлаяты бийғәрез сырт­қы сиясат алып бара алмаған.

«Орай»дың декрет ҳәм қарарлары тийкарында Әмиўдәрья бөлими — ўәлая­тында совет ҳәкимиятына тән басқарыўды жетилистириў, халықты бойсындырыў, советше жасаўға мәжбүрлеп көндириў ушын жергиликли халыққа қарсы жынаяттың дәслепки жаза ҳәм айып­лаў уйымлары шөл­кемлестирилген. Әмиўдәрья ўәлаятында Айрықша комиссиялар (ЧК), Мәмлекетлик сиясий басқарма (ГПУ), революциялық трибуналлар, Әдиллик бөлими жанында жаза бөлимлери, есап-сансыз қамаққа алынғанларды түрмеханаларға жайластырыў менен шуғылланатуғын Ишки ислер халық комиссариаты Қамақхана басқармасы қурамында бөлистириўши комиссия­лар, партия судлары, жолдаслық судлары ҳәм басқалар үлкеде кең көлемли ислерди әмелге асырған. Усылайынша, жәмийетте, оның суд-ҳуқық тараўында улыўма қадағалаўды жүргизетуғын, ҳуқықый жақтан тийкарланған системаға зәрүрлик пайда болған еди.

1921-жыл 22-январьда Әдиллик хызметкерлериниң IV съездинде әдиллик тараўына тийисли 10 мәселе көрип шығылады. Атап айтқанда, бийғәрез уйым сыпатында тергеўди бағдарлайтуғын ҳәм бирлестиретуғын, мәмлекетлик айыплаўды жүргизетуғын, улыўма қадағалаўды ҳәм нызамбузыўшылықлардың алдын алыў ўазыйпасын орынлайтуғын прокуратураны шөлкемлестириў мәселеси көтериледи. 1922-жыл 1-январьда Әдиллик министрлиги тәрепинен таярланған «Мәмлекетлик прокуратура ҳаққында»ғы Декрет жойбары басып шығарылған. 26-майда болса, бурынғы аўқам орайлық атқарыў комитетиниң III сессиясында «Прокуратура қадағалаўы ҳаққында»ғы Қағыйда қабыл етилген.

Түркистанда да бул мәселеге итибар қаратылған. Республика Әдиллик халық комиссариаты, Түркистан коммунистлик партиясы орайлық комитети, республика Халық комиссарлары совети прокуратура уйымлары мәселесине тереңирек жантаса баслаған ҳәм бул мәселе бир неше мәрте қарап шығылған.

1922-жыл 23-мартта Түркистан Әдиллик халық комиссариаты Президиумы мәжилисинде «Түркистан Республикасының мәмлекетлик прокуратурасы ҳаққында»ғы Декрет жойбары көрип шығылған ҳәм айы­рым пикир-усыныслардан кейин сол күнниң өзинде қабыл етилген. Мәжилис­те республика әдиллик халық комиссары Д.Устабаев, оның орынбасары Рачинский, коллегия ағзаларынан: улыўма мәсләҳәт бөлими баслығы Орлов, суд дүзилиси бөлими баслығы Родгенлер қатнасқан. Мәжилиске Д.Устабаев басшылық, Сам­сонов хаткерлик еткен.

Түркистан Халық комиссарлары совети жанындағы нызамларды талқылаў комиссиясына Әдиллик халық комиссариаты тәрепинен 1922-жыл мартта 2503-сан менен дизимге алынған «Мәмлекетлик прокуратура ҳаққында»ғы Декрет жойбары қарап шығыў ушын берилген. Комиссия жойбарды көрип шығып, айырым өзгерислер киргизген ҳәм тастыйықлаў ушын Түркистан орайлық атқарыў комитетине тапсырған. Бул комитет жойбарды 25-мартта көрип шыққан ҳәм тасты­йықлаған.

Түркистан Республикасы мәмлекетлик прокуратурасы ҳаққындағы Қағыйда қабыл етилген. Бирақ, тартыслар, додалаўлар даўам еткен.

Изертлеўлердиң көрсеткениндей, Прокуратура ҳаққындағы Қағыйданы қабыл етиў барысында «ҳәкимият ушын гүрес» ашық көрине баслайды. Түркистан Орайлық атқарыў комитети, Түркистан коммунистлик партиясы, Түркистан Халық комиссарлары совети қабыл етилген Қағыйданы қайта-қайта көрип шыққан ҳәм ҳуқық қорғаў уйымларына өз тәсирин өткериўге ҳәрекет еткен.

1922-жыл 25-мартта Түркистан коммунистлик партиясы орайлық комитети секретариаты мәжилисинде мәмлекетлик прокуратура ҳаққында Әдиллик халық комиссариаты тәрепинен таярланған (1922-жыл мартта Әдиллик минис­трлигинде қабыл етилген) Қағыйда жойбары қарап шығыл­ған ҳәм тасты­йықлан­ған. Төрт күннен кейин Түркистан Республикасы Халық комиссарлары советиниң үлкен мәжилисинде мәселе және көтерилген. Сол жылдың 9-майында болса Түр­кис­тан орайлық атқарыў комитетинде «Прокуратура қадағалаўын шөлкемлестириў ҳаққында»ғы Декрет қарап шығылған ҳәм «Түркистан прокуратурасы ҳаққында»ғы Қағыйда тасты­йықланған. 1922-жылдың 3-июнинен баслап «Мәмлекетлик прокуратура ҳаққында»ғы Қағыйда күшке кирген.

Түркистан орайлық ат­қарыў комитетиниң 1922-жылдың 21-25-июль сәнелери аралығында болып өткен IV пленумы прокуратура ҳаққындағы әмелдеги Қағыйда бийкар еткен. Түркистан Әдиллик комиссариаты қайтадан Қағыйда қабыл етеди ҳәм бул Қағыйда 25-октябрьде Түркистан Халық комиссарлары советинде және көрип шығыл­ған. 29-октябрьде болса Түркистан орайлық комитети ҳәм Халық комиссарлары совети әмелдеги Қағыйданы бийкар етип, жаңасын қабыл еткен.

Прокуратура мәмлекет, хожалық уйымлары ҳәм жеке шахслар ҳәрекетиниң нызам шеңберинде болыўын қадағалаған. Тергеў уйым­ларының жумысларына басшылық еткен ҳәм олардың үстинен қадағалаў орнатқан.

Түркистан Республикасы Әдиллик халық комиссариатының 1922-жыл 1-майдағы 62-санлы буйрығына муўапық Вердинский Әмиўдәрья ўәлаятының биринши прокуроры етип тайынланған. Буннан кейинги жылларда бул лаўазымларда С.Е.Норовский, А.С.Гришенков, Г.А.Лунин, Г.Н.Дауленков, К.Т.Баймуратовлар ислеген.

Әмиўдәрья ўәлаятында прокуратура кең көлемли жумыс алып барған, үлкениң жәмийетлик-сиясий турмысында оның тәсири артқан. 1923-жыл 13-18-сентябрь аралығында Түркистан прокуратурасы хызметкерлериниң биринши Кеңесинде прокуратура уйымларына жергиликли ҳәкимият уйымларының нызамсыз ҳәрекетлери ҳәм көрсетпелерине наразылық билдириў ҳуқықынан тысқары, олардың жынайый ис пенен байланыслы болған нызамсыз ҳәрекет ҳәм көрсетпелерин ҳәрекеттен тоқтатыў ҳуқықын бериў сыяқлы прокуратураның абырайын арт­тырыўға қаратылған мәселелер көтерилген.

Әмиўдәрья ўәлаятының республика орайынан мыңлаған километр алыслығы, ат-арбалардың жетиспеўи, байланыстың азлығы, аймақтың үлкенлиги, тергеўшилерге күнлик ҳәм жол қәрежетлериниң берилмегенлиги, жергиликли халық түсинетуғын тилде юридикалық әдебиятлардың жоқлығы, қәнигелердиң жетиспеўи, айлық ис ҳақының азлығы, ўақтында берилмеўи ҳәм басқа да машқалалар кадрлар турақсызлығына себеп болып, прокуратура хызметкерлериниң жумысларын қыйынластырған. Республика орайына ямаса Тамды районына барыў ушын бир неше күнлер, айлар керек болған.

Жуўмақластырып айт­қанда, Әмиўдәрья ўәлаятында прокуратура уйымы өз жумысының дәслепки дәўиринде белгили дәрежеде әдил түрде ис жүргизген, халық оларға қорғаныў қуралы сыпатында қараған.

 

Анвар АБДУЛЛАЕВ,

Әжинияз атындағы Нөкис мәмлекетлик педагогикалық институтының  үлкен илимий хызметкери.

Бөлимлер