Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан халық артисти Райхан Сапарова менен сәўбет

Ҳәр қандай миллетти халық сыпатында танытыўда руўхыйлықтың тымсалы болған көркем өнер ҳәм мәде­нияттың тутқан орны оғада айрықша. Ески дәўирлерден саға ал­ған театр көркем өнериниң ҳәзирги күнимизге шекем пүткил инса­нияттың руўхыйлығын байытыўдағы қосқан үлеси салмақлы болып табылады.

XX әсир басларынан қәлиплескен қарақалпақ театр көркем өнериниң буннан былай да раўажланыўында көплеген дөретиўшилердиң исмлерин атап өтиўимизге болады. Өзбекистанға хызмет көрсеткен ҳәм Қарақалпақстан халық артистлери Халмурат Сапаров ҳәм Сулыў Алламуратовалар мине, усылардың қатарына киреди.

 

«Анаға қарап қыз өсер, әкеге қарап ул өсер» дегениндей, бул көркем өнер шаңарағының даўамшылары, көркем өнеримизде салмақлы орны бар скрипкашы Маккамбай Сапаров, апалы-сиңлили композитор Абадан ҳәм актриса Райхан Сапаровалардың дөретиўшилик мийнетлери де халқымызға, соның менен бирге, қоңсылас еллерге жақсы таныс.

Ата-анасының дөретиўшилигине ҳәўес етип, қарақалпақ театр көркем өнерине қәдем таслаған, усы тараўдың пидайы ғайраткери Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан халық артисти Райхан Сапарованың дөретиўшилиги өз алдына, әлбетте.

Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик музыкалы театрында дөретиўшилик мийнет жолын баслаған ол сахнаға жарасықлы сын-сымбаты, жағымлы ҳаўазы ҳәм тапсырылған рольлерди кәмине келтирип атқарыўы ямаса ойнаўы менен тез арада халықтың нәзерине түсти ҳәм дөретиўшилиги даўамында көплеген қаҳарманлардың образларын жаратты. Т.Қайыпбергеновтың «Жумагүл» спектаклинде — Турдыгүл, С.Хожаниязовтың «Сүймегенге сүйкенбе»синде — Ханша, А.Бегимов ҳәм Т.Алланазаровтың «Ғәрип ашық» спектаклинде — Ҳүрлиқа, Т.Сейтжановтың «Беру­ний»инде — Гулий, М.Кәримниң «Ай тутылған түнде» спектаклинде — Зүбәржат ҳәм басқа да образлары тәбийғыйлығы, турмыслық шынлығы ҳәм жоқары тартымлылығы менен тамашагөйлердиң жүрегинен орын алды. Сондай-ақ, Р.Сапарованың мәдений жәмийетшиликке, халқымызға кеңнен танылыўында Қарақалпақстан телевидениесинде көрсетилген телепостановка ҳәм көркем фильмлерде атқарған бир қатар рольлери (Т.Қайыпбергеновтың «Қайсар қыз»ында — жеңге, М.Нызановтың «Танк»инде бас шыпакер, «Өмир соқпақлары» дүркининдеги бир қатар рольлери ҳ.т.б), Татарстан, Башқуртстан, Дағыстан, Қазақстан ҳәм басқа да республикаларда, Ташкент қаласында өткерилген Қарақалпақстан әдебияты ҳәм мәденияты күнлери шеңбериндеги үлкен концерт­лерде баслаўшылық етиўи де үлкен әҳмийетке ийе.

Р.Сапарова соның менен бирге, шөлкемлестириўшилик уқыбы менен де ажыралып, басшы лаўазымларда иследи.

Биз ҳүрметли мийнет дем алысындағы Р.Сапарова менен қарақалпақ театр көркем өнери ҳаққында сәўбетлескен едик.

— Райхан апа, ҳүрметли мийнет демалысында болғаныңыз бенен ҳәзирге шекем мәмлекетлик театрлардағы мәдений илажлар сизиң нәзериңизден тысқарыда емес. Усы көзқарастан ғәрезсизлик жылларындағы қарақалпақ театр көркем өнериндеги жаңаланыўлар ҳаққында тоқтап өтсеңиз?

— Жаңа дәўир қарақалпақ театр көркем өнерин де шетлеп өтпеди, әлбетте. Биз бенен бирге  ғәрезсизликке ерискен айырым республикаларда театр жәмәәтлериниң жумысы тоқтап қалған болса, бизиң театр көркем өнеримиз жаңа дәўирден өзгеше епкин алып, жаңа басқышқа жол алды. Усы қутлы сәнеден баслап дүзилгенине быйыл тоқсан жыл толып атырған Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик музыкалы театры ҳәм қырық жылға шама­лас­қан Сапар Хожа­ниязов атындағы Жас тамашагөйлер театрының қатарына ғәрезсизлигимиз бенен теңдей дөретиўшилик мийнет ислеп киятырған Қарақалпақ мәмлекетлик қуўыршақ театрының қосылыўы пикиримди айқын дәлиллейди. Бул үш театр үш бас­қыштағы, яғный балалар, жаслар ҳәм ересек жастағы тамашагөйлер ушын тынымсыз хызмет етпекте.

Ғәрезсизлигимиздиң шарапаты менен өзиниң заманагөй, саўлатлы жаңа имаратларына ийе болған қарақалпақ театрлары дөретиўшилик мийнети, тәжирийбеси менен де әдеўир раўажланып, халықаралық ҳәм дүнья көлеминдеги фестивальларда белсене қатнаспақта. Өткен жигирма бес жыл ишинде бул ибратлы орынлардан тәжирийбели актёр-актрисалар, драматурглер, художниклер, маман режиссёрлар ҳәм басқа да сахна пида­йылары жетилисип шықты ҳәм олар мәмлекетимиз тәрепинен жоқары атақлар менен сыйлықланды. Қарақалпақ театрларына қаратылған жоқары итибар  бәршемизди үлкен қуўанышқа, мақтанышқа бөлейди.

— Соның ишинде, бир-бири менен тығыз байланыслы бол­ған ҳәзирги режиссура көркем өнери ҳәм актёрлардың шеберлиги ҳаққында пикир бил­дирсеңиз?

— Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик музыкалы театрының режиссура көркем өнери ҳаққында сөз еткенде, жақын күнлерде усы театрда жүз жыллық юбилейи болып өткен Өзбекистан халық артис­ти, Бердақ атындағы мәмлекетлик сыйлықтың ийеси, устаз режиссёр Төреш Алланазаровтың исмин тилге алыўымыз орынлы болып табылады. Себеби, ол қарақалпақ театр өнерине салмақлы үлес қосқан, биринши миллий профессионал режиссураға тийкар салған ғайраткер. ГИТИСтеги (Москва) О.И.Пижова, Б.В.Бибиков, Б.А.Бронская ҳәм басқа да тәжирийбели устазларының исенимин ақлап,  театрда өз мийнет жолын баслаған ол қарақалпақ сахнасында көплеген дүнья классикалық шығармалары менен жергиликли авторлардың шығармаларын табыслы сахналастырып, қарақалпақ театр өнеринде үлкен бурылыс жасады. Оннан бериде де усы өнерде жемисли мийнет еткен, шынжырма-шынжыр киятыр­ған Р.Төре­ния­зов, Қ.Әбдиреймов, Н.Аңсатбаев, А.Шарипов, Б.Баймурзаев, Ж.Султабаев ҳәм театрдың ҳәзирги ўақыттағы бас режиссёры Б.Өтебаевларды атап өте аламан.

Әлбетте, театр көркем өнеринде актёрлардың шеберлиги де үлкен әҳмийетке ийе. Усы орында жетискенликлериме, халқымыздың нәзерине түсиўимде үлкен мийнетлери сиңген тәжирийбели сахналас досларым Д.Ранов, Н.Аңсатбаев, Б.Каипов, М.Садыков, З.Сайпова, А.Аңсатбаева, Е.Саекеев, К.Утегенов, Т.Қайыпназарова, М.Халмуратова, К.Зарымбетов, Ж.Бабажанов, Т.Шамуратова, Ж.Абдуллаев, ерли-зайыплы Х.Айымбетов ҳәм С.Айым­бетовалардың  да исимлерин атап өтиўим орынлы.

Ҳәзирги ўақытта Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик музыкалы театрында талантлы Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан халық артистлери, хызмет көрсеткен артист­лер дөретиўшилик жумысларын алып бармақта. Олардан      Б.Узақбергенов, С.Дәўлетова, Ө.Қосымбетов, Қ.Қаландаров, Б.Назарымбетов, М.Сапаева, Ғ.Саитов, Д.Хожамбергенов, Э.Айтниязова, Р.Қутекеева ҳәм С.Ғаниева, Г.Сарыбаева, Г.Жуманиязова, Д.Худайназаров, Ж.Сағындыкова, М.Үсенов, К.Алланазаров, С.Аннақуловалар усылардың қатарына киреди.

«Жас келсе иске» дегениндей, Биринши Президентимиздиң басламасы менен 2008-жылы пайтахтымызда ашылған Өзбекистан мәмлекетлик көркем өнер ҳәм мәденият инс­титутын тамамлаған жас актёр-ак­трисалардың да қәдемлери сәтли басланып атыр. Жақын арада Өзбекис­тан ҳәм Қарақалпақстан халық артисти Ё.Сагдиевтиң режиссёрлығында сахналастырылған драматург Иззет Султанның «Ийман» спектаклинде олардың актёрлық шеберлигин көрип қуўандым. Олардан Ә.Назарымбетов, А.Бердибаева, Б.Әбденов, Б.Мақсетбаев, Д.Кенжебаева ҳәм М.Мәмбетмуратоваларды атап өтсе арзыйды.

— Cоңғы пайытлары қарақалпақ сахналарында көбинесе аўдарма шығармалар сахналастырылып атырғандай сезиледи. Бүгинги тамашагөйлеримиз ушын қандай жергиликли спектакльлер зәрүр, бул ушын не ислениўи керек?

— Аўдарма шығармалардың қо­йылып атырғаны дурыс. Деген менен, буннан мәмлекетлик театрда аўдарма спектакльлер сахналастырылмаўы керек, деген жуўмақ шығарыў да дурыслыққа келмейди. Режиссёр өзиниң, тамашагөйлердиң талғамына бола, түрли миллетлердиң шығармаларын сахналастырыўы мүмкин. Театрдың дөретиўшилик раўажланыў жолына қарайтуғын болсақ, биз бенен бирге көплеген миллетлер театрларының репертуарында жәҳән классикалық (Шекспир, Мольер, Чехов, Гоголь ҳ.т.б.) дүрданаларын көриўимизге болады.  Өз гезегинде бул дөретпелердиң сахналастырылыўы театрлардың раўажланыўына, режиссёр, актёр-актрисалардың халыққа танылып, тәжирийбе топлаўы ҳәм тамашагөйлердиң руўхыйлығын байытыўға хызмет етеди.

Туўысқан халықлар драмаларынан аўдарма исленип сахналастырылып атырған спектакльлерге болса, ҳеш те таңланыўдың кереги жоқ. Бул шығармалар өзиниң тәрбиялық әҳмийети менен, үрп-әдетлеримиздиң, дәстүрлеримиздиң уқсаслығы менен тамашагөйлердиң кеўлинен орын алып келмекте, деп ойлайман.

Жергиликли авторларымыздың дөретиўшилигине келетуғын болсақ, ғәрезсизлик жылларында К.Рахманов, О.!бдирахманов, Қ.Мәтмуратов, М.Нызанов, Ж.Хожанов, С.Жумағулов, П.Айтмуратов, А.Өтениязовалардың тәрбиялық әҳмийетке ийе, турмыслық ҳәр қыйлы бағдарлардағы шығармалары сәтли сахналастырылды, деп айта аламан. Тилекке қарсы, шынында да, соңғы бес-алты жылда сахнамызда жергиликли авторлардың шығармалары қойылыўы  сийреклескени сезилмекте.

Әлбетте, драматургия жеңил жанр емес. Ол драматургтен жоқары талантты, билимди, қалаберсе, бүгинги тез пәтлер менен раўажланып атырған турмысымызды ықшамлап сахнаға алып шығыўдың өзи дөретиўшиден көп излениўди, терең мийнетти талап етеди. Деген менен, ҳақый­қый шебер дөретиўши бул көринислерди айқын картиналарда сәўлелендире алады. «Күш — бирликте», деп айтылғанындай, бунда мениң пикиримше, жергиликли режиссёр ҳәм драматурглердиң дөретиўшиликте тығыз бирге ислесиўи үлкен әҳмийетке ийе. Режиссёрларымыз усы жанрдың санаўлы ғана ўәкиллерин, соның менен бирге, жас драматурглерди де бирге ислесиўге тартып, оларға зәрүр шараятлар жаратса, күтилген нәтийжелердиң болатуғыны сөзсиз, әлбетте.

— Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик музыкалы театрының дүзилгенине быйыл тоқсан жыл толмақта. Өзиңиз билетуғын өткен жылларға сын көзқарастан азы-кем шолыў жасасаңыз?

— Артистлер шаңарағында туўыл­ғаным себепли өмиримниң көпшилик бөлеги театр менен байланыслы. Бала гезимизден ата-анамыз­ға ерип барып, сахналарда қойылған спектакльлерди мисли ертек көргендей қызығыўшылық пенен тамашалайтуғын едик. Камалға келип, дуз-несийбемиз де артистлер шаңарағына шашыл­ды: 1971-жылы Ташкент театр ҳәм сүўретшилик көркем өнери институтын тамамлап келгеннен соң биринши рет 1972-жылы Н.Аңсатбаев сахналастырған «Ғәрип ашық» спектаклинде Ҳүрлиқа ролин атқарғаным кешегидей есимде. Дөретиўшилик мийнет жолым даўамында Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик музыкалы театрында көплеген устаз дөретиўшилер менен сахнада бирге ислестим. Театрдың раўажланыўына салмақлы үлес қосқан әжайып устазлар С.Қарабаева, Ю.Мамутов, С.Юсупова, С.Хожаниязов, А.Шамуратова, Қ.Жүгинисов, З.Пиязов, С.Әўезова, Ш.Өтемуратов, А.Жүгинисов, О.Дәўлетова, Г.Шеразиева, Х.Сапарова, О.Үмитқулов, А.Абдалиев, Г.Ахмедова, Р.Сеитов, Р.Адикова, С.Өтепбергенов, Г.Дошумов, ата-анам Х.Сапаров ҳәм С.Алламуратовалар және бас­қа да көплеген белгили халық сүйген артист­лер менен сахнаның аўыр жүгин тартыўда ийин­лес болғанымнан оғада қуўанышлыман ҳәм өзимди бахытлы сеземен. Дөретиўшилик мийнет жолым даўамында ҳәр қыйлы еллердеги декадаларда, Қарақалпақстан мәденияты ҳәм әдебияты, театры күнлеринде сапарда болдым. 1986-2000-жылларда С. Хожаниязов атындағы Жас тамаша­гөйлер театрында директор лаўазымында ислесем де, усы жыллар ишинде  Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик музыкалы театрынан аяғым үзилмеди. Тапсырылған рольлерди ўақтында атқарып, халқымыз нәзерине инам еттим. Тоқсан жыллық дөретиўшилик мийнет жолын басып өткен бул театр мениң ушын оғада қәсийетли дәргай болып табылады. Бул театр — пүткил халқымыздың, миллетимиздиң мақтанышы деп билемен. Театрдың репертуары жергиликли автор ҳәм композиторлар — Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан көркем өнер ғайраткерлери Н.Муҳаммеддиновтың биринши миллий қарақалпақ «Әжинияз» операсы (1987-жыл) ҳәм «Айжамал» балети (1997-жыл), Қ.Зәретдиновтың «Тумарис» операсы (2013-жыл) ҳәм «Қырық қыз» балетлери (2015-жыл) менен ба­йыды. Өзбекис­тан ҳәм Қарақалпақстан халық артисти, курслас достым Ё.Сагдиевтиң атап өткениндей, буныңдай көп жанрларды қамтып алған театрға шынында да академиялық театр атағының берилиўи ти­йис, деп ойлайман.

— Сиз ата-анаңыздың жолын даўам етип, көркем өнер тараўына кирип келдиңиз. Перзент­лериңиз арасында кәсибиңиздиң даўамшылары бар ма?

— Орынлы сораў. Биз ата-анамыз­ға ҳәўес етип усы тараўға кирип келгенбиз. Лекин, ата-анамыз бул тараўды ийелеўимизге бизди мәжбүрлеген емес. «Бул тараў жүдә нәзик ҳәм аўыр. Ол актёрдан көп излениўшиликти, сабыр-тақаатты талап етеди», дейтуғын еди, жайы жәннетте болсын, ата-анамыз. Деген менен, бәрибир несийбемиз тарт­қан екен-дә! Перзентлериме келетуғын болсақ, олардың ишинде мениң жолымды даўам ететуғыны болмады. Бирақ ақлықларым Дәўран ҳәм Маликада азмаз талант ушқынлары сезиледи.

— Халқымызға тилек­лери­ңиз?

Пүткил халқымызды кирип келген Жаңа жыл менен шын жүрегимнен қутлықлайман. Жаңадан сайланған Президентимиз дәстүр бойынша кирип киятырған жылды «Халық пенен пикирлесиў ҳәм инсан мәплери жылы», деп жәриялады. Сол айтқанындай, халқымыздың тынышлығы, татыўлығы ҳәм абаданлығы мәңги болсын! Халқымызға руўхый азық берип, ибрат көрсететуғын театрларымыздан тамашагөйлеримиздиң қәдемлери арылмасын, дегим келеди.

Сәўбетлескен: Чаржаў ЕЛМУРАТОВ,

Қарақалпақстан хабар агент­лигиниң хабаршысы.

Бөлимлер