Туберкулез ҳаққында толық мағлыўматқа ийесиз бе?

Туберкулездиң еми бар!

Ҳәр бир кеселликтиң алдын алыў, инсан саламатлығының кепили. Буның ушын кеселлик ҳаққында толық мағлыўматқа ийе болыў өзимиздиң ден саўлығымызға деген итибарымызды күшейтеди. Бул мақала арқалы туберкулез кеселлиги ҳаққында мағлыўматлар аласыз. Сораўларымызға 1-санлы Республикалық туберкулезге қарсы гүресиў диспансери емлеў бөлими меңгериўшиси Далихан Турданова жуўап береди.

Туберкулез кеселлиги ҳаққында улыўма мағлыўмат

Туберкулез ҳаўа тамшы жолы арқалы жуғатуғын инфекциялық кеселлик болып, оны туберкулез микобактериялары келтирип шығарады. Туберкулез Микобактериясының биринши атамасы Кох таяқшалары болған.

Германиялы алым Роберт Кох 1882-жыл 24-март күни 17 жыллық мийнетинен кейин лабороториясында туберкулез бацилласы яғный – туберкулез қоздырыўшысын ашады. Бул атама кейин ала Кох бацилласы ямаса таяқшасы деп жүритиле басланды. Ал, ҳәзир ол туберкулез микобактериясы деп те айтылмақта.

Өкпе туберкулези кең тарқалғаны менен, туберкулез микобактериясы (оның екинши атамасы Кох таяқшалары деп аталады) адаманың барлық органларын ҳәм тоқымаларын зыянлай алады. Зыянланған орынға байланыслы түрде: дем алыў жоллары туберкулези, асқазан ишек жоллары, жынсый-қуўық системасы, сүт безлериниң, ҳаяллардың жынсый органы, көз ҳәм тери туберкулези, лимфатикалық бирикпелер, сүйеклер ҳәм буўынлар туберкулези, бас мий туберкулези келеслликлери болады.

Туберкулез микобактеориялары суўыққа, жыллыға, ығалыққа ҳәм жақтылыққа шыдамлы болып келеди. Туберкулезди келтирип шығаратуғын Кох таяқшасы көше шаңларында ҳәм китап қағазында үш айға шекем жасай алады. Суўда туберкулез микобактериясы 150 күн даўамында, сүт ҳәм сүт өнимлеринде 8-10 айға шекем, жаптың суўында 5 айға шекем, жерде 1-2 айға шекем, жайлаўларда бир жылдан артық сақланып қалыўы мүмкин.

Кох таяқшалары минус 23 градуста жети жыл даўамында жасап қалыў қәбилетине ийе.
Кох таяқшаларына Қуяштың тик нурлары 2 сааттан 6 саатқа шекем түсип турса, ямаса плюс 85 градустан жоқары температурада қыздырылса ярым сааттан Кох таяқшалары өледи. Буннан тысқары, хлорамин еритпелеринде тез өледи. Сонлықтан да, бөлмеге тез-тезден қуяш нурлары түсип турыўы ҳәм бөлмениң әйнек-қапылары ашылып тез-тез самаллатып турылыўы керек.

Туберкулез қалай жуғады?

Туберкулез адамнан адамға ҳәм адамнан ҳайўанға жуғыўы мүмкин. Ҳайўаннан адамға жуғыўы кем тарқалған.
Туберкулез микобактеориясының адам организмине жуғыў жолларының бири бул:
1. Аэрогенли (яғный ҳаўа тамшы ҳәм ҳаўа шаңы арқалы)
Сийрек гезлесиўши түри:
2. Алиментарлы (аўқаттан)
3. Контакли
4. Плацента арқалы болып есапланады.
90-95 пайыз жағдайда инфекцияланыў ҳаўа-тамшы арқалы жуғады.

Бундай жол менен инфекцияланғанда Туберкулез бацылласы алынып атырған дем менен адам өкпесине түседи. Буннан соң Туберкулез бацилласы менен адам организминиң қорғаныў системасы гүресиўге түседи.
Адам организиминдеги жат затлар менен гүресиўши макрофагасы туберкулез микобактериясының организмде жайылып кетиўине жол қоймайды. Бирақ, ол туберкулез таяқшасын пүткиллей өлтирип таслай алмайды. Сонлықтан адам туберкулез микобактериясы менен инфекцияланады бирақ, аўырып басламайды. Егер туберкулез таяқшасы макрофагадан күшли болса ямаса организмниң қорғаныў күши төмен болса туберкулез бенен аўырыўы раўажланады.

Саў ҳәм туберкулез бенен кеселленген адамның контакти нәтийжесинде ҳәмме ўақыт да кеселлениў дәрҳал жүз бермеўи мүмкин.
Бундай жағдайда организмге түскен туберкулез бацилласына қарсы адамның қорғаныў системасы гүреседи, яғный:
- адам инфекцияланады, бирақ туберкулез болып аўырмайды;
- адам инфекцияланады ҳәм организмниң қорғаныў системасы төмен болса туберкулез бенен аўырады;
- егер туберкулез бенен кеселленген адам ҳаўаға жетерлише бактерия шығарып үлгермеген болса, ямаса ол бактериялар саў адамның өкпесине түспесе саў адам саў болып қала береди.

Туберкулез жуққаннан кейин адам дәрҳәл ямаса ўақыт өтип, жыллар өтип аўырыўы мүмкин.

Иммунитети  жақсы адамлар туберкулез бенен инфекцияланғаннан кейин оның менен кеселлениў пүткил өмири даўамында 10 пайызға тең. Адамның иммунитет жетиспеўшилиги вирусы (ВИЧ – вирус иммунодефицита человека) бар адамларда болса оның менен кеселлениў бир жылда 10 пайызға тең.

Туберкулездиң өз ўақтында анықланбаўы ҳәм емленбеўи нәтийжесинде кеселлик тез раўажланады ҳәм бир неше жылдың ишинде өлимге алып келиўи мүмкин.

Туберкулез бенен инфекцияланыў көп жағайда балалық ямаса өспиримлик ўақытта жүз береди. Бирақ, адам бул гезлеринде иммунитетиниң жақсылығы себепли туберкулез бенен аўырмаўы мүмкин.

Туберкулез бенен кеселлениўге қандай факторлар себеп болады?

Туберкулез бенен кеселлениўге адам организминиң қорғаныў күши яғный иммунитеттиң төменлесип кетиўи, сондай-ақ, организмге жүдә көп туберкулез микобактериясының түсиўи, туберкулездиң жуқпалы түри менен контактта болыўы себеп болады.

Туберкулез бенен кеселлениў қәўпи жоқары болғанларға төмендегилер киреди олар:

Туберкулез бенен жақында инфекцияланған. Яғный, инфекция жуққаннан кейинги дәслепки 2 жыллықта емленгеннен кейин өзгерислери сақланып қалған туберкулез бенен аўырғанлар туберкулез бенен қайта аўырыўы;

Қосымша кеселликлер – қантлы диабет, жаралы аўрыўлар, гормонға мүтәж адамлар;

ВИЧ пенен кеселленгенлер;

Ҳәр қыйлы аўрыўлар менен аўырған наўқаслардың иммунитети түсип кетиўи – буларға онкологиялық аўырыўларда емлениў ушын көплеп дәрилер қолланып атырғанлар;

Көп шегетуғынлар;

Дене массасы 10% ҳәм оннан көбирек жетиспейтуғынлар;

Наркотик ҳәм алкоголь ишимликлерди қабыллаўшылар;

Турақлы жасайтуғын үйи жоқ баспанасызлар, мигрантлар;

Қамақтағылар, қамақта болғанлар;

Жуқпалы туберкулез бенен аўыратуғын адам менен бир үйде, жатақхана, интернатларда жасайтуғынлар;

Жуқтырыў итималылығы жоқары болған орынларда адамлардың көп жыйналатуғын жерде жумыс ислейтуғынлар;

Стресс ҳалатында жүрген адамлар;

Қартайыў процессинде – туберкулез инфекциясы түскеннен кейин бул кеселлик пенен аўырып қалыўы мүмкин.

Кеселлик симптомлары ҳәм оның анықланыўы?

Өкпе туберкулезиниң симптомлары

•  2-3 ҳәпте даўамында жөтел;
•  Узақ мүддетли себепсиз шаршаў;
•  Түнги ўақытлары дене температурасының 37-38 градусқа шекем көтерилиўи;
•  Иштей жоғалыўы;
•  Себепсиз дене салмағының азайып кетиўи;
•  Түнги терлеў;
•  Дем жетиспеў;
•  Қан түкириў.
Бул белгилердиң биреўи адамда гүзетилген жағдайда дәрҳәл емлеўханаға хабарласыў керек.

Туберкулез кеселлиги қақырық ҳәм рентген сүўрети, флюорография арқалы диагностикаланады. Сапалы диагноз қойыў ушын қақырық үш рет тексериледи. Себеби, қақырықтың үйренилиўи процесстиң қәншелли дәрежеде екенин, туберкулезди жуқтырыў дәрежесин ҳәм кеселленгенлерди анықлап изоляциялаў ҳәм емди баслаў кереклигин билиў имканын береди.

Кейин наўқас рентген сүўретине  жибериледи. Барлық мағлыўматлар салысытырлып көрилгеннен кейин фтизиатор-шыпакер жуўмақлаўшы диагнозды қояды.
Сондай жағдайларда бар, адам туберкулез бенен аўырып жүрген болады. Бирақ, бул изертлеўлерде көринбейди. Буның себеби, туберкулездиң раўажланыўы әсте кешеди ҳәм бул жағдай бир неше айларға шекем даўам етиўи мүмкин. Жасырын дәўирди анықлаў қыйын. Әсиресе ВИЧ пенен жасаўшы адамларда туберкулез әдеттегидей болып раўажланбайды. Сонлықтан да, дурыс диагноз қойыў ушын қақырықты бир неше мәртебе тексериў керек ҳәм қосымша тексериўлерде зәрүр болады.

Туберкулез кеселлигине диагноз қойыў ҳәм емлеў қалай әмелге асырылады?

Кеселликке диагноз қойыўдың ең исенимли ҳәм қурамалы болмаған усылы қақырықты туберкулез бактерияларының бар-жоқлығына тексериў есапланады. Медицина қәнийгеси тексериўинде азанғы қақырықты жыйнаў керек. Қақырықтың 2 күн даўамында жыйналған үш белгили муғдары тексериледи, сондай-ақ, адам рентген көригинен өткериледи. Балаларға диагноз қойыўдың және бир усылы туберкулин анализин ислеў, буннан тысқары диаскин тест алыў. Бул усыл зыянсыз болып организмниң туберкулез микобактериялары менен зыянланғанын билиў мүмкиншилигин береди. Дерлик барлық жаңадан анықланған туберкулез кеселлигине шалынған наўқасларды туберкулезге қарсы дәрилер менен емлеў мүмкин.

Емлеў курсы 7-8 айға шекем болып DOTS (Directly Observed Treatment Short-course яғный Туўрыдан-туўры медициналық бақлаў астында қысқа мүддетли химиялық емлеў курсы, 1998-жылы Жәҳән ден саўлықты сақлаў шөлкеми тәрепинен Өзбекистанда усынылған) бағдарламасы тийкарында толық бийпул алып барылады. Бул курс амбулатория шәраятында да исленсе болады. Емлеў курсы басланғаннан 2-3 ҳәптеден кейин наўқас өзин жақсы сезинип баслайды, бирақ толық емленип кетиўи ушын ол емлеў курсын толық жуўмағына жеткериўи керек.

Егер наўқас дәрилерди ишпей қойса, ямаса арада курсты тоқтатса туберкулез кеселлиги және қайталаныўы ҳәм бул ретинде емлеў процесси қыйынырақ болыўы мүмкин.  

Емлениў белгили шәртлерге ҳәм ең баслысы емлениў режимине әмел қылынған жағдайда сәтли болады. Емлениў еки басқышта әмелге асырылады, яғный 6 ай айырым жағдайлары оннан да көп. Булар интенсивли ҳәм сақлап турыўшы, деп те аталады.
Интенсивли фаза (басқыш) 2-3 ай даўам етеди. Бул басқыш стационар яғный емлеўханада ямаса үйде алып барылыўы мүмкин. Үйде емленген жағдайда наўқас ушын бөлек хана ажыратылыўы керек.

Үйде емленген жағдайда ең баслысы шыпакер наўқасты турақлы бақлап барыўы, наўқастың әтирапындағылар менен көрисиўи илажы барынша кемейтилиўи керек.

Бул ўақытта туберкулез микобактериясының тезлик пенен жоқ етилиўи, бактерияның дәриге қарсылық күшин жоғалтыў ҳәм инфекцияның басқаларға жуқтырмаў жумыслары алып барылады.

Сақлап турыўшы басқыш амбулатор түрде 4 айдан 5-7 айға шекем даўам етеди. Бул басқышта денеде қалған туберкулез микобактерияларына, сондай-ақ, уйықлап турған түрине де тәсир көрсетиледи. Бул арқалы организмдеги микобактерияның зыянсызланыўы әмелге асырылады. Қабылланып атырған дәрилердиң саны ҳәм қабылланыўы азайтылады. Туберкулезден емлеў әдетте жақсы өтеди. Айырым жағдайларда туберкулезге қарсы дәрилерди организмниң толық өзлестириўи қыйын кешеди. Бирақ, емлеўди бийкарлаў, яки оны ўақтынша тоқтатып турыў наўқас ушын оннан да көбирек қәўип туўдырады, себеби кеселликтиң  турақлы форма туберкулези келип шығыўы мүмкин. Бул форма әпиўайы түрине қарағанда қәўиплирек саналады.

Емлеўдиң сәтли болыўы дәри-дармақлардың турақлы қабылланыўында ҳәм емниң толық курсын өтиўден ибарат. Яғный емлениўде үзилислерге жол қоймаў керек.
Дәрилерди ишиўди тоқтатыў ямаса оларды биймезгил тәртипсиз ишиў туберкулезге қарсы дәрилерге турақлы туберкулез түрлерине алып келиўи мүмкин. Олар туберкулездиң моно-резистентли формасы, дәрилерге-поли турақлы, көплеген дәрилерге турақлы, дәрилерге кең турақлы түрлери деп аталып, ол әпиўайы түрине қарағанда узақ ўақыт емлениўди талап етеди. Булар менен кеселленген адамлар басқа адамларға өзи қайсы түри менен аўырған болса дәл сол түрин жуқтырыў қәўпине ийе. Дәриге турақлы туберкулез бурынлары надурыс емлениў нәтийжесинде раўажланған болса, ал ҳәзир болса дәриге турақлы туберкулез-микобактериясының басқа адамға жуғыўы себепли ушыраспақта.

Дәрилерге турақлы туберкулез микобактериялары оғада жасап қалғыш. Әпиўайы туберкулез микобактериялары менен гүресе алатуғын препаратлар дәриге турақлы туберкулез микобактерияларына тәсир көрсете алмайды. Сонлықтан шыпакерлер басқа резервтеги дәрилерди қолланады. Ол дәрилер дизими ҳәр бир наўқасқа индивидуал түрде бериледи. Резервтеги дәрилер II-қатар препаратлар менен емлеў тоғыз айдан еки жылға шекем даўам етеди.

Туберкулез бул кеселлик еми бар кеселлик саналады. Оны емлеў процессинде қәнийгелер тәрепинен күшли қадағалаў орнатылыўы лазым, яғный медицина қәнийгелери наўқастың дәри қабыллаў процессин турақлы бақлап барыўлары керек. Бул табыслы емлеўдиң ең тийкарғы шәрти.

Наўқастың тәўир болып кеткенин қалай билиў мүмкин?

Наўқастың саламатлық жағдайын тексериў ушын емлениў курсы басланғаннан 2 айдан соң оның қақырығы тексериледи, оннан кейин 4-6 айлық емлениў курсы жуўмағында және бир мәрте усы усылдан пайдаланған ҳалда оның тәўир болыў дәрежеси баҳаланады. Наўқастың соңғы тапсырған қақырығында актив туберкулез таяқшасының ҳеш қандай белгиси табылмаса, қайта рентген көригинде жақсы нәтийже берсе, ол пүткиллей тәўир болып кеткен болады.

Жуўмақ соңында айтқанда, бул кеселлик туқым қуўатуғын ямаса емленбейтуғын кеселлик емес. Бул кеселлик пенен ҳәр биримиз кесселиниўимиз мүмкин. Жәмийетте туберкулез бенен наўқасланған адамның орнында биз өзимиз де болып қалыўымыз мүмкин. Соның ушын кәсиплесимиз, танысымыз ямаса шаңарақ ағзаларымыздан кимдур туберкулез бенен аўырып қалса оны шетлетиўге емес, ал керисинше оны ҳәр тәреплеме қоллап-қуўатлап, емлениўине исендирип, өз ўақтында толық ем алыўына шәраят жаратып бериўимиз керек. Сонда биз наўқастың да өзимиздиң де саламатлығымызды сақлаған боламыз.

Сәўбетлескен журналист
Лола Қаллыханова 

Диққат, диққат!  KRuz.uz сайтини Telegram'даги канал, Instagram'даги саҳифа ва  Facebook'даг гуруҳ орқали кузатиб боринг!

Бөлимлер