Аралға тырналар қайтар ма екен?...

Қоршаған орталықты қорғаў, тәбиятты абайлап-сақлаў дүнья көлеминдеги актуал мәселелердиң бири. Өйткени, экологиялық машқалалар шегара таңламайды. Сол себепли планетамызда экологиялық тазалыққа ерисиў, дүнья халқын тәшўишлендирип атырған машқалаларды сапластырыў бағдарындағы ҳәрекетлерди бирлестириў баслы ўазыйпа болып табылады.

Соңғы жыллары экологиялық машқалалар ҳаққында сөз болса биринши гезекте Арал машқаласын тек ғана Орайлық Азия емес, ал пүткил дүнья мәмлекетлери тилге алатуғын болды. Арал апатшылығы ҳаққында көп жыллардан берли оғада көп айтылып киятыр. Солай болса да, Арал апатшылығы ҳаққында бүгинги жаслар көп затларды биледи, деп айтыў мүшкил. Бир ўақытлары тырналар мәкан еткен бул жердиң бүгинги трагедиялық жағдайға түсиўиниң себеби неде? Бурынғы Аўқам дәўиринде халқымыздың басына түскен аўыр «Пахта иси» ме? Суўдан ақылға уғрас пайдаланбаўдың ақыбети ме? Оның қурып кетиўине салы атызларының көбейиўи себепшидур? Өткен жыллардың тәрезиси менен өлшейтуғын болсақ, ҳеш гүмансыз бул апатшылықтың тийкарғы себеби бурынғы Аўқамның надурыс сиясаты екенлигин билемиз. Бир ўақытлары 6 миллион тонна пахта тапсырыў Өзбекистанның миннетлемесине айландырылған еди. «Ақ алтын»ды алтын қоллар жаратады» деген өтирик уран халқымыз пахтакешлериниң қолларына кисен таққан менен барабар болғанын еле көпшилик умытпады…

Арал апатшылығы тийкарынан республикамызға тән болған машқала болса да, Қарақалпақстан, Қазақстанның Қызыл Орда ўәлаяты, Өзбекистанның Хорезм, Бухара, Наўайы ўәлаятлары, Түркменстанның Ташаўыз ўәлаятлары ҳәм буннан басқа да айырым аймақларды емес, ал пүткил планетаны тәшўишлендирмекте ҳәм пүткил дүнья алдында турған илимий-әмелий ўазыйпа болып табылады.

– Өзбекистанда экологиялық қәўипсизликке ҳәм бул қәўипсизликке қәўип салып турған, бүгинлигинде глобаллық машқалаға айланып үлгерген Арал ҳәм Арал бойы экологиялық апатшылығы ақыбетлерин сапластырыўға тек ғана бүгин дыққат аўдарылып атырған жоқ, – дейди Өзбекистан Республикасы Олий Мажлиси Нызамшылық палатасының депутаты, Экоҳәрекет депутатлар топарының ағзасы Фарҳаджан Қувватов. – Бул мәселе өткен әсирдиң 80-жылларының ақырларында көтерилген ҳәм ғәрезсизликке ерискеннен соң да тийкарғы дыққат-орайымызда болды. Атап айтқанда, Ел басшымыз БМШ Бас Ассамблеясының 48- ҳәм 50-сессияларында биринши мәрте дүнья жәмийетшилигиниң итибарын Арал апатшылығын сапластырыў ушын күшлерди бирлестириў зәрүр екенлигине қаратты. Арал бойы регионындағы генофондты сақлап қалыў ушын жәмийетлик Қайырқомлық қоры шөлкемлестирилди. 2008-жылы Ташкент қаласында Арал ҳәм Арал бойы регионнына халықаралық донорлардың дыққатын қаратыў мақсетинде Халықаралық конференция өткерилди. Конференцияда «Арал бойы зонасында климат өзгерислери ақыбетлерин жумсартыўды әмелге асырыў ушын комплексли ҳәрекет Бағдарламасы» қабыл етилди.

Елимиз басшысы 2010-жылдың сентябрь айында Бирлескен Миллетлер Шөлкеминиң саммити Мыңжыллық раўажланыў мақсетлерине арналған улыўмалық мәжилисинде тағы бир мәрте экологияны қорғаў ҳәм қоршаған орталықты абайлап-сақлаўға, Арал апатшылығына тоқталып, «Бүгин Арал бойында тек ғана экологиялық емес, ал дүнья көлеминде аўыр ақыбетлерге алып келиўи мүмкин болған қурамалы социаллық-экономикалық ҳәм демографиялық машқалалар жүзеге келди» деген пикирлерди айтқан еди. Шыны менен де, бир ўақытлары гөззал ҳәм бийтәкирар тәбиятқа ийе болған Арал теңизиниң бир әўладтың көз алдында қурып кетиўи кең көлемли экологиялық апатшылықларды пайда етпекте. Санлы мағлыўматларға дыққат аўдарсақ, 1960-жылға шекем Арал теңизиниң майданы 68,9 мың кв. км ди, көлеми болса 1083 куб.км ди қураған. Бүгинги күни оның көлеми 13 есеге, майданы 7 есеге қысқарды. Суўының бәлентлиги 26 метрге түсти, қырғақ бойы 100 километрлерге шекем шегинди… Ҳәр жылы Арал теңизине жақын бир мың километр аймаққа 150 миллион тонна дуз, қум, шаң араласпасы ҳаўа арқалы тарқалады.

Инсан таза ҳаўа менен дем алып жасайды. Арал бойы халқының тәғдири ҳаққында айтатуғын болсақ, бүгинги күнде Арал бойы регионында экологиялық жағдайды жумсартыў бойынша халықаралық шөлкемлер менен бирге көплеген жойбарлар әмелге асырылмақта. Нәтийжеде Арал бойы халқы таза ишимлик суўы менен тәмийинлениўи, Аралдың қурып қалған орнында тоғайларды пайда етиў, Әмиўдәрья делтасында киши суў бассейнлеринде балықшылық хожалықларын шөлкемлестириў есабынан жергиликли халықтың социаллық жақтан қорғалыўы ҳәм бәнтлиги тәмийинленбекте.

Бирақ… Аралдың «дәрти»не ем табылғаны жоқ. Бул «дәрт» ең алды менен инсан саламатлығына үлкен қәўип пайда етип турғаны ҳешкимге сыр емес. 60 дәреже ыссы, қурғақшылық, самалдың тезлигиниң артып кетиўи, шорланыўдың артыўы, Арал бойы регионында ишимлик суўы сапасының жаманласыўы  экологиялық система емес, ал инсан саламатлығына оғада үлкен тәсирин тийгизип атырған факторлардың бири болып есапланады. Балаларда анемия, қалқан тәризли без, ақылый жақтан раўажланыўда кемшиликлер бар екенлиги даўам етпекте. Аўыр ишек кеселликлери, қарын тифи, вируслы гепатит кеселликлери республикалық көрсеткиштен бирнеше есеге жоқары екенлиги жыллар даўамында бақланбақта.

Бул машқалаларды сапластырыў ушын жыллар даўамында қаншадан-қанша илажлар өткерилиўи белгиленди, бағдарламалар қабыл етилди. Ҳәттеки, Сибир дәрьялары суўын Аралға алып келиў мәселеси бойынша да көп пикир-таласлар болғанлығын кең жәмийетшилик жақсы еслейди. Сол жыллардың баспасөз хабарларына қарағанда, бул айырықша курамалы иске биринши гезекте суў жолының өзине 20 миллиард АҚШ доллары талап етиледи ҳәм бул пулға көби менен 10 кубокилометр Сибир суўы бизге шекем жетип келеди. Қәнигелердиң айтыўынша, буның менен суўдың көлемин жылына ҳәттеки бир сантиметрге шекем көтериўдиң де илажы болмайды. Сибир-Арал суў жолында қурылыўы талап етилген 8 қүдиретли насос станциялары ушын жумсалатуғын электр энергиясы болса 35 миллиард киловатқа тең болады. Бул Өзбекистан халқы бир жыл даўамында сарплайтуғын (45 миллиард киловатт) электр энергиясы муғдарына дерлик теңлеседи. Қулласы, бул ақылға уғрас келмейтуғын ертеклер, әмелге аспайтуғын әрманлар әрманлығынша қалды…

Сол себепли, халқымыз барлық нәрсениң барында қәдирине жетиў керек, деген пикирди жийи тилге алады. Ҳәр қандай байлық, ҳәр қандай таў да қорғалмаса ақырына жетиўи, жемирилиўи, Арал апатшылығы сыяқлы машқалаларды жүзеге келтириўи анық. Тәбияттың ҳәр бир өсимлиги де қорғаўға мүтәж. Оған жеткерген зыянларымыз ушын ол бизлерден өш алыўын өмир көп мәрте еслеткен. Биз буны умытпаўымыз керек…

Маруса ҲОСИЛОВА.

Дәрек: Anhor.uz

Қарақалпақшалаған: Ислам МАТЕКОВ.

Бөлимлер