Немқурайдылық ямаса қәтени қәниге ислеп, жәбирин оқыўшы тартпасын

Соңғы ўақытлары билимлендириў тараўында ислеўши қайсы муғаллим менен сөйлессеңиз де, қағазпазлықтың ҳәдден тыс көбейип кеткенлиги бойынша шағымларын еситесең. Әлбетте, ҳәр бир жумыста тәртип-қағыйда ҳәм нызамларға қатаң әмел етип, оларды ҳүжжетлестирип барған жақсы. Лекин, бул көз­абаға рәсмиятшылық ушын исленсе нәтийжеси керисинше болыўы мүмкин.

Буның айқын мысалын, редакцияға келген шағым хатты үйрениў барысында, яғный, биз сөз етежақ Шымбай районындағы 44-санлы улыўма орта билим бериў мектебиниң 9-класын тамамлап атыр­ған Улзада Таўмуратованың турмысында көриўимизге болады. Ҳәр жыл сайын оқыўшылар арасында өткерилетуғын «Билимлер беллесиўи», «Китапқумарлар», «Закаўат» таңлаўларының ра­йонлық ҳәм республикалық бас­қышларына белсене қатнасып, сыйлы орынларды ийелеп жүрген бул инталы ҳәм зийрек қыздың быйылғы нийети пәнлер олимпиадасының республикалық басқышында жеңимпаз атанып, устазлары, ата-ана ҳәм туўысқанларын қуўанышқа бөлеў ҳәм академиялық лицейлердиң бирине имтихансыз кириў еди. Бирақ, немқурайдылық па яки бюрократия ма, енди ғана өмирге қәдем таслап, алға умтылып киятырған инталы жастың ийгиликли арзыўларын шыл-пәрше етти. Дурыс, дәслеп бәри де бир жөн, басқышпа-басқыш әмелге асып киятырғандай еди. Атап айтқанда, ол қарақалпақ тили ҳәм әдебияты пәни бойынша пәнлер олимпиадасының биринши ҳәм екинши басқышларында ең жоқары балл топлап, республикалық басқышқа жолламаны қолға киргизди ҳәм кейинги басқышта да жеңимпаз атаныў ушын устазы Назийма Жақсымова менен биргеликте еки ярым айдан аслам ўақыт пуқта таярлықлар көрди. Өз үстинде изленип, ертеңги күнге деген исенимин арттырды. Бирақ, 23-март күни пәнлер олимпиадасының республикалық басқышы өткерилетуғын Нөкис қаласындағы 34-санлы мектепте аудиторияда отырса, аудитория баслығы тәрепинен Шымбай районынан жеңимпаз сыпатында дизимде негедур олимпиаданың районлық басқышында оныншы орынды ийелеген Шаҳноза Оразымбетованың фамилиясы, аты көрсетилгенлигин айтып, У.Таўмуратованы аудиториядан шығарып жибереди  ҳәм бул ҳәдийсе бойынша районлық ХБМХМТҳШ бөлими методисти Д.Тәжимуратованы мектеп ишкерисине шақырып, мына оқыўшының фамилиясы бизге берилген дизимде жоқ, деп айтады. Сонда Дилбар Тәжимуратова өзлери тәрепинен жиберилген бул техникалық алжасықты мо­йынлап, республика Халық билимлендириў минис­триниң атына түсиник хат жазып, У.Таўмуратованы жарысқа жибериўди сорап мүрәжат етсе де, оның өтинишлери инабатқа алынбай, шөлкемлестириў комиссиясы тәрепинен биз қағаз, ҳүжжетке исенемиз деген тақлетте ис тутылып, инсан ҳәм оның қәдир-қымбаты аяқ асты етиледи. Еле де Улзаданың ерк-жигери күшли екен, болмаса усы қағазпазлықтың изи даў-жәнжел, урыс-қағысқа айланып кетиўи яки басқа да кеўилсиз жағдайлар жүз бериў мүмкин еди. Перзентиниң турмысында болған усы ўақыя бойынша ата-анасының билимлендириў тараўында бармаған есиги, ушыраспаған жуўапкер хызметкери қалмады, десек алжаспаған боламыз. Олардың олимпиаданы шөлкемлестириў ҳәм өткериў бойынша республикалық комиссияның баслығы, Қарақалпақстан Республикасы Халық билимлендириў министри Қ.Бектурдиевқа жоллаған мүрәжаты бойынша ра­йонлық бөлим баслығы М.Зарикеев тәрепинен усындай қәте-кемшиликлерге жол қойған ра­йонлық ХБМХМТҳШ бөлими исши топар баслығы Қ.Ҳәмийдуллаев, методистлер Д.Тәжимуратова ҳәм Б.Қаюповаларға Өзбекистан Республикасы Мийнет Кодексиниң 181-статьясының 1-бәнти тийкарында «сөгис» жәрияланған болса, жәбиркешлердиң Өзбекистан Республикасы Президентиниң Қарақалпақстандағы Халық қабыллаўханасына жоллаған екинши арзасынан соң жоқарыда аты аталған хызметкерлерге 2017-жылдың 10-апрель күни Мийнет Кодексиниң 181-статьясы 2-бәнти тийкарында айлық ис ҳақысының 30 проценти муғдарында жәрийма салынады. Бирақ, бул жуўап қағазлар менен тараў басшылары кимди жубатпақшы!

Журналистлик изертлеўимиз барысында қолымызда бар дәлил ҳәм ҳүжжетлерге қарап, ойға талдық. Тек ғана рәсмий ҳүжжетлерге исенип, сол тийкарда жумыс алып баратуғын Халық билимлендириў министрлиги не ушын өзлери буған әмел етпейди екен! Мәселен, Қарақалпақстан Республикасы Халық билимлендириў министри Қ.Бектурдиевтың 2017-жыл 15-марттағы 56-санлы «Улыўма орта билим бериў пәнлери бойынша олимпиаданың үшинши басқышын шөлкемлестириў ҳәм өткериў ҳаққында»ғы буйрығының 6-бәнтиниң 8 ҳәм 9-пунктлеринде  пәнлер олимпиадасының 3-бас­қыш жуўмағы, ерисилген жетискенликлер, орын алған кемшиликлердиң келип шығыў себеплерин үйрениў ҳәм сапластырыў бойынша министрликтиң коллегия мәжилисине тийкарлан­ған мағлыўмат таярлаў ҳәм киргизиў, пәнлер олимпиадасының өткерилиў барысы ҳәм жуўмақларын министрликтиң веб-сайтына жайластырып барыўды шөлкемлестириў белгиленген. Ал, ҳақыйқатына келгенде бул мәзи қағаз жүзинде қалып, У.Таўмуратова менен жүз берген қәтешилик бойынша коллегия мәжилисине мағлыўмат та киргизилмеген, олимпиаданы өткериў барысы ҳәм жуўмақлары бойынша министрликтиң веб-сайтына мағлыўматлар жайластырылмаған. Сондай-ақ, изертлеўлеримиз даўамында Шымбай районлық ХБМХМТҳШ бөлими баслығы М.Зарикеевтың Өзбекистан Республикасы Мийнет Кодексине қайшы келетуғын 2017-жыл 29-марттан соңғы 10-апрельдеги бөлимниң киши топар баслығы Қ.Ҳәмийдуллаев, Д.Тәжимуратова ҳәм Б.Қаюповаларға интизамий шара көриў ҳаққындағы буйрықларын көрип, бөлимниң кадр­лар бойынша инспекторының көз-көреки ислеген немқурайдылықларына таң қалдық. Себеби, Өзбекистан Республикасы Мийнет Кодексиниң 182-статьясында «Ҳәр бир исленген қәте ҳәрекет ушын хызметкерге тек ғана бир интизамий жаза қолланылыўы мүмкин» делинген. Бирақ, кадрлар бойынша инспектор Б.Қәллибековтың бул нызамсыз ҳәрекетлерине бөлим баслығы М.Зарикеев, Қарақалпақстан Республикасы Халық билимлендириў министрлигиндеги жуўапкер хызметкерлер де ләм-лим демеген. Я болмаса, олимпиаданы өткериў ҳәм шөлкемлестириўге жуўапкер республикалық комиссия ағзалары тараў хызметкерлери тәрепинен жол қойылған қопал техникалық қәтешилик себепли районлық басқышта жеңимпаз атанған У.Таўмуратовадан конкурстан тыс арнаўлы түрде имтихан алыў бойынша ис-илаж яки усыныслар ислеўге ҳәрекет жасамаған.

Соның менен бирге, билим-илимге қызығыўшы жәбиркеш оқыўшы ҳәм оны жарысқа таярлаған устазы Н.Жақсымова ҳәм оқыўшының ата-анасы, тәрбиялаған педагогикалық жәмәәтинен бир аўыз да кеширим соралмаған. Усы орында тараў басшыларына Өзбекистан Республикасы Конституциясында «Мәмлекет, оның ведомстволары ҳәм мәпдар шахслар жәмийет ҳәм пуқаралар алдында жуўапкер екенлигин, инсан, оның өмири, азатлығы, абырайы, қәдир-қымбаты ҳәм басқа да ажыралмас ҳуқықлары менен еркинликлери муқаддес саналып, олар мәмлекет тәрепинен кепилликке алынатуғынлығын» ескертип өтемиз.

Тараў хызметкерлериниң жол қойған кемшиликлери туўралы жуўапкер хызметкерлерден түсиник бериў соралғанда, олар бизге төмендегише жуўап қайтарды.

Б.Бекмуратов — 44-санлы мектеп директорының оқыў ислери бойынша орын­басары:

— 2016-2017-оқыў жылында мектебимиздиң 9-класс оқыўшысы У.Таўмуратова қарақалпақ тили ҳәм әдебияты пәнинен пәнлер олимпиадасына қатнасып, районда биринши орынды ийелеп,  республикалық басқышқа еки ярым ай устазы Н.Жақсымова менен биргеликте пуқта таярлықлар көрди. 23-март күни бул оқыўшыны муғаллими менен биргеликте Нөкис қаласында олимпиаданың республикалық басқышы өткерилетуғын мектепке алып барғанымызда районлық ХБМХМТҳШ бөлими тәрепинен берилген дизимде У.Таўмуратованың орнына 42-мектептен Оразымбетова Шаҳнозаның аты көрсетилгенин айтып, оқыўшымызды олимпиадаға қатнастырмады. Бул бойынша бөлим методистлери Д.Тәжимуратова ҳәм Д.Қаю­поваларға мүрәжат еткенимизде, оқыўшының фамилиясы ҳәм аты компьютерде қәте жазылып кеткенлигин айтты. Болып өткен бул ўақыядан соң У.Таўмуратова ҳәм оның муғаллими Н.Жақсымова көп күнлерге дейин руўхый түскинликте жүрди. Ҳәттеки, пәнлер олимпиадасына деген исеними жоғалды.

Д.Тәжимуратова ­ районлық ХБМХМТҳШ бөлими методисти:

— 7-январь күни өткерилген пәнлер олимпиадасының районлық басқышында хаткер болдым. Сол күни жеңимпазлар анықланып, олардың дизими 32-санлы мектепте мониторинг қәнигеси А.Ҳәбипов тәрепинен терилди. 22-мартта усы оқыўшылардың дизимин өзим менен алып кететуғын болып таярлап атырғанымда У.Таўмуратованың орнына Ш.Оразымбетованың жазылып кеткенлигин көрип, бул туўралы киши топар баслығы Қ.Ҳәмийдуллаевқа айттым ҳәм ол қәтени дүзеткен шығар деп арқайын болдым. 23-март күни оқыўшыларды республикалық басқышқа киргизип күтип турсам, олимпиада болып атырған жерге мени шақырып киргизди ҳәм У.Таўмуратованың фамилиясы буйыртпада көрсетилмеген, деди. Бул алжасық бойынша министрдиң атына сол күни түсиник хат жазып бердим  ҳәм У.Таўмуратованы ишке киргизиўди сорап комиссия ағзаларына қанша жалынсам да киргизбей шығарып жиберди. Мениң бул мәселем районлық педагогикалық кеңесте көрип шығылып, 29-мартта «сөгис» жәрияланып, соңынан айлығымыздың 30 процентине жәрийма салды. Мен бул 30 процентлик жәриймаға разыман.

Б.Қаюпова — усы бөлимниң қарақалпақ тили ҳәм әдебияты бойынша мето­дисти:

— У.Таўмуратова районлық басқышта 79,6 балл топлап, республикалық басқышқа жолламаны қолға киргизди. Пәнлер кесиминде министрликке жиберилген дизимде оқыўшының аты, фамилиясы, топлаған балы, мектеби дурыс көрсетилгени менен жеңимпаз оқыўшылардың улыўмаластырылған кестесинде У.Таўмуратованың орнына 42-санлы мектеп оқыўшысы Оразымбетова Шаҳнозаның аты жазылып кеткен. Бирақ, кестедеги оқыўшы ҳаққындағы басқа мағлыўматлар, яғный, топлаған балы, мектеби, метрика номери дурыс көрсетилген. Бул мағлыўмат 7-январь күни Халық билимлендириў министрлигинен ра­йонымызға бекитилген куратор М.Төремуратовқа берилген. Бул қәтениң жиберилиўине қәнигелердиң компьютерде формулаға қойып ислеўи себеп болған. Оны мен олимпиаданың республикалық басқышы болған күни билдим. Бул қәтелик бойынша олимпиада өткерилген күни Халық билимлендириў министрлигине мәлим етилди. Бирақ, берилген буйыртпада фамилия басқа болғанлығы себепли оқыўшымыз қатнастырылмады. Бизлердиң бул кемшилигимиз бөлимниң педагогикалық кеңесинде қарап шығылып, мәжилис қарары тийкарында мониторинг бөлими баслығы Қ.Ҳәмийдуллаев, хаткер Д.Тәжимуратова ҳәм маған 29-март күни «сөгис» жәрияланып, 10-апрельде 30 процент муғдарында жәрийма салынды. Мениң қәтешилигим бойынша қолланған бул жаза дурыс деп ойлайман.

Қ.Ҳәмийдуллаев: — 2015-жылдың 1-апрелинен баслап ра­йонлық ХБМХМТҳШ бөлиминде МБСна әмел етиў киши топары баслығы лаўазымында ислеп кия­тырман.  Усы оқыў жылында 9-класс оқыўшылары арасында пәнлер олимпиадасын өткериў бойынша комиссияға бөлим буйрығы менен бекитилдим. Ондағы ўазыйпам пәнлер олимпиадасының районлық басқышын шөлкемлестириў ҳәм нәтийжелерин улыўмаластырып, Халық билимлендириў министрлигине мағлыўмат бериў еди. Белгиленген ўазыйпаларды әмелге асырыў пайытында қарақалпақ тили ҳәм әдебияты пәни бойынша ең жоқары балл топлаған 44-санлы мектеп оқыўшысы У.Таўмуратова биринши орынды ийелеп, республикалық басқышқа жолламаны қолға киргизди ҳәм Ҳүрмет жарлығы менен сыйлықланды. Бирақ, пәнлер бойынша жеңимпазлар дизимин улыўмаластырып Министрликке жиберилген бу­йыртпада қәтеге жол қойылып, У.Таўмуратованың орнына 42-санлы мектептиң оқыўшысы Ш.Оразымбетованың аты ҳәм фамилиясы түсип кеткен. Нәтийжеде жеңимпаз қыз пәнлер олимпиадасына қатнаса алмады. Бул қәте-кемшиликтиң жиберилиўине өзимниң итибарсызлығым себеп болды деп ойлайман.

З.Үсенова — Қарақалпақстан Республикасы Халық билимлендириў министрлиги жанындағы республикалық оқыў-методикалық орайы методисти:

— Усы жылы өткерилген пәнлер олимпиадасының республикалық басқышында хаткер болдым. Онда мениң атқаратуғын ўазыйпам ҳәр бир қала ҳәм районлық ХБМХМТҳШ бөлимлеринен келген мағлыўматларды топлаў, олимпиада өткерилетуғын орынларды белгилеў, ти­йисли шөлкемлерге хатлар таярлаў, узақ районлардан келген оқыўшы ҳәм төреши ағзаларын жатақхана менен тәмийинлеў ҳәм олимпиада жуўмағы бойынша мағлыўматлар топлаўдан ибарат. Бизге жиберилген мағлыўматта Шымбай районындағы 42-санлы мектептиң 9-класс оқыўшысы Ш.Оразымбетова қарақалпақ тили ҳәм әдебияты пәнинен жеңимпаз деп табыл­ған ҳәм дизимге киргизилген. 23-март күни олимпиада баслан­ғаннан кейин Ш.Оразымбетованың орнына У.Таўмуратованың жеңимпаз екенлиги белгили болды. Бунда райондағы тийисли жуўапкер хызметкерлер мағлыўматлардың анықлығын көрип шықпаған.

М.Төремуратов — республикалық оқыў-методикалық орайы директорының орынбасары:

— 23-24-март күнлери пәнлер олимпиадасының республикалық басқышы Нөкис қаласындағы 34-санлы мектепте өткерилди. Шымбай районындағы 44-санлы мектептиң 9-класс оқыўшысы У.Таўмуратованың орнына усы райондағы 42-санлы мектептиң 9-класс оқыўшысы Ш.Оразымбетова деп жуўапкерлер тәрепинен улыўмалас­қан пәнлер мағлыўматнамасына (кес­теге) надурыс киргизилгенлиги себепли У.Таўмуратова қатнастырылмады. Себеби, қатнасыўшылардың дизими қәлиплес­тирилгенде усы мағлыўматнама тийкарында әмелге асырыл­ған. Бул жағдай усы жылдың 23-март күни олимпиада басланғаннан соң анықланды. Бунда аудитория баслығы тәрепинен қатнасыўшылардың дизими оқылғанда У.Таўмуратованың фамилиясы шықпаған ҳәм аудиториядан шығарып жиберилген. Буннан кейин районлық ХБМХМТҳШ бөлими тәрепинен жуўапкер Д.Тәжимуратова оқыўшы менен бирге мүрәжат етти. Бул ўақытта олимпиада басланғанына 40-45 минут болған еди, сонлықтан оны жарысқа қатнастыра алмадық...

Усы орында Өзбекистан Республикасы Президенти Ш.Мирзиёевтың «Нызам үстинлигин ҳәм инсан мәплерин тәмийинлеў — елимизди раўажландырыўдың ҳәм халық абаданлығының гиреўи» атлы баянатында «Балаларымызды биреўлердиң қолына берип қоймай, оларды өзлеримиз тәрбиялаўымыз зәрүр. Бул ушын жасларымыз бенен көбирек пикирлесиў, олардың қәлбине қулақ салыў, дәртин билиў, маш­қалаларын шешиў ушын әмелий жәрдем бериўимиз керек» деген сөзлерин келтирип өтемиз. Ҳақыйқатында да, Президентимиздиң узақты гөзлеп, келешегимиз болған жас әўлад тәлим-тәрбиясы бойынша билдирген бул пикирлерин басшылыққа алып, буған Қарақалпақстан Республикасы Халық билимлендириў министрлиги басшылары ҳәм жуўапкер хызметкерлери турмыста әмел етсе екен, деймиз. Себеби, келешек бүгиннен басланады. Солай екен, «тоқсан аўыз сөздиң тобықтай түйини» «ҳештен кеш жақсы» дегениндей, тараў хызметкерлери қағазпазлықты, немқурайдылықты бир шетке ысырып, Улзада Таўмуратова ҳәм оған усаған талант­лы ҳәм билимли жасларды еле де жақыннан қоллап-қуўатласа екен, деймиз.

Әдилбай ОРАЗОВ, "Еркин Қарақалпақстан" газетаси

Бөлимлер