Онесия Саитова: "Егер ҳәмиледар ҳаял аўыр жағдайға түсип қалса қатты қыйналаман, өзимди айыпкердей сеземен"

— Онесия апа, сиз Қарақалпақстан Республикасынан жетилисип шыққан биринши Өзбекистан Қаҳарманы болған бирден-бир қаҳарман ҳаялсыз. Мәмлекет ҳәм халық алдында пидә­керлик, қаҳарманлық көрсетиў менен байланыслы хызметлери ушын берилетуғын бул мәмлекетимиздиң ең жоқары атағы сизге тапсырылғанда кеўлиңизден кешкен сезимлер ҳаққында айтып берсеңиз...

— Бул үлкен бахыт, үлкен исеним ҳәм үлкен жуўапкершилик белгиси. Туўры жол, туўры кәсип таңлағанлығымнан, адамларға, халыққа пайдам тийип атыр­ғанлығынан басым көкке жеткен. Мийнетимниң жоқары баҳаланыўы мени тол­қынландырып, және де уллы ислерге ийтермеледи.

Таң қалғаным ҳәм тән бергеним — халық ийгилиги жолында еткен мийнетлеримди Президентимиздиң көре билгени, жоқары баҳалағаны болды. Бизди басқаларға ибрат етип көрсетип, халықтың медицинаға, денсаўлықты сақлаў тараўы хызметкерлерине деген исенимин беккемледи. Өз сөзимде кишкене қарақалпақ хал­қының бир ўәкилине берилген үлкен атақ ушын миннетдаршылық билдиргенимде, ҳүрметли Биринши Президентимиз «Қызым, сизиң қарақалпақ киши халық деген пикириңизге қосылмайман, қарақалпақ халқы уллы халық» деген еди.

Бул сөзлер қәлбимде мақтаныш сезимлерин оятты. Усындай халықтың перзенти болып, оған хызмет етиў мен ушын мәртебе. Усы орында Президентимиздиң узақты көре билиў қәбилети ҳаққында да тоқтап өтиўди мақул таптым. Себеби, сол ўақытлары Арал бойы аймағында аўыр экологиялық жағдай жүз берип, халықты түскинликтен қутқарыў, жарқын күнлерге деген исенимин арттырыў оғада әҳмийетли болып, буны қуры сөзлер менен баянлаў жеткиликсиз, әмелде көрсетиў керек еди. Халықтың бир ўәкили сыпатында маған үлкен атақ берип, адамлардың, әсиресе, ҳаял-қызларымыз, перзентлеримиз денсаўлығын жақсылаўға итибар қаратты. Бул атақ Биринши Президентимиздиң халыққа деген меҳри, ғам­қорлығының айқын белгиси. Себеби, еткен мийнетиниң жемисин көрген, уллы атаққа мүнәсип табылған инсан, әлбетте, жан-тәни менен мийнет етеди, бар машқалаларды сапластырыўға бүгинги күни кешегиден жақсы, ертеңи бүгингиден де зор болыўына талпынады. Инсанлар ҳәр қашан халық қаҳарманларынан үлкен үмит күткен. Ертеклерде, дәстанларда батырлар өз елин қутқарыўшы күш сыпатында сәўлеленген. Бүгинги күн қаҳарманы да халық исенимин ақлап, оның қапа кеўлин хошлап, сүйенишине айланыўы, оны уллы жолға баслаўы керек, деп ойлайман ҳәм тынымсыз изленистемен, ҳәрекеттемен.

— Инсан саламатлығы ең тийкарғы мәселе. Саламат перзенттиң дүньяға келиўи бул тек бир шаңарақтың емес, жәмийеттиң, мәмлекеттиң қуўанышы. Себеби, ҳәм физикалық, ҳәм руўхый саламат инсан ғана жәмийетти раўажландырыўға қәбилетли есапланады. Солай емеспе!

— Елимиз ғәрезсизликке ерискен дәслепки жыллардан баслап, халықтың, әсиресе, ҳаял-қызларымыздың саламатлығына күшли итибар қаратылғанлығы қуўанышлы жағдай. Саламат анадан саламат перзент­лер дүньяға келеди.   Сонлықтан, болажақ аналар яғный қызларымызды ертеден турмысқа таярлаў жүдә әҳмийетли. Бул ҳәм физикалық, ҳәм руўхый таярлық болыўы керек. Жуқпалы ҳәм өткир кеселликлер менен наўқасланыўдың алдын алыў, өз ўақтында қызларымызды шыпакер көригинен өткерип турыў зәрүр. Айрым надурыс пикирлерге бола, базы ата-аналар қызларының турмысқа шыққаннан кейин наўқасланғанлығын, туўылған перзенттиң әззилигин айтып налыйды. Яки болмаса узақ ўақытқа шекем ерли-зайыплының перзент көре алмаслығы ҳалатлары да ушырасады. Бул организмде қайсыдур элементлер жетиспеўшилиги яки қайсыдур органның өз жумысын толық атқара алмай атырғанлығының нәтийжеси. Жаслар турмыс қурыўдан алдын медициналық тексериўден өтиўи керек. Лекин, оннан алдын да өз саламатлығына бийпәрўа қараўға болмайды. Саламатлық бир күн емес, бизге ҳәр күни, өмиримиз даўамында зәрүр болатуғын бийбаҳа байлық саналады. Бириншиден, инсанның өзи денсаўлығына ҳүрмет пенен қараўы, екиншиден ата-анасы ҳәм жақынлары жасларға ғамқорлық көрсетип, туўры мәсләҳәтлер берип, қоллап-қуўатлап турыўы керек.

— Перзенттиң саў-саламат туўылыўында акушер-гинекологлар мийнетин ҳеш нәрсе менен теңлестирип болмайды. Олар еки инсанның — ана ҳәм баланың өмирин сақлап қалыў, денсаўлығын жақсылаў жолында өз өмирин сарплайтуғын, дүньядағы ең үлкен бахыт — ата-ана болыў бахтына ерискен инсанлар қуўанышына шерик болатуғын инсан. Кәсибиңиз ҳаққында, тараўда жүз берип атырған жаңалықлар ҳаққында айтып өтсеңиз...

— Ҳәмиледар ҳәм туўыў жасындағы ҳаялларға өз ўақтында жәрдем көрсетиў әҳмийетли. Ҳәзир бизлерде Азия халықларына сәйкес дәстүрлер енгизилди. Солардан көкирек сүти менен азықландырыў, қәўипсиз аналықты тәмийинлеў, нәрес­телер реанимациясы киби бағдарламалар ҳаял-қызларымызға  көп жәрдем бермекте. Себеби, бул усыллар бириншиден, бизиң ҳаял-қызларымызға сай келеди, екиншиден, тәбиятқа жақын усыллар есапланады. Сондай-ақ, денсаўлықты сақлаў тараўын түп-тийкарынан реформалаў шеңберинде жоқары нәтийжелилиги пүткил дүньяда тән алын­ған ана ҳәм бала саламатлығын қорғаўдың миллий модели жаратылды. Қәнигелестирилген медициналық орайлар, денсаўлықты сақлаў тараўының бирлемши буўынлары, сол қатары, аўыллық шыпакерлик пунктлери, шаңарақ поликлиникалары дүзилгенлиги нәтийжесинде халық, ең дәслеп аўыллық жерлердеги аналар ҳәм балалардың жоқары медициналық хызметтен пайдаланыў имканиятлары кеңейди.

“әрезсизлик жылларында көплеген жаңалықлар қатары заманагөй медициналық әсбап-үскенелердиң алып келтирилиўи тараўдың алға илгерилеўине, көплеген машқалалардың сапластырылыўына, айрым кеселликлерди өз ўақтында анықлап, оның алдын алыўда қол келмекте. Бирғана скиринг орайы жумысын буған мысал сыпатында келтириўимиз мүмкин.

Президентимиз Ш.М.Мирзиёевтың жыл басында Қарақалпақстанға сапары даўамында Арал бойы халқының денсаўлығын жақсылаў, пайтахт Нөкис қаласында үлкен медициналық орайды иске түсириў, жасларға тыянақлы билим бериў ушын шет еллердиң жетекши алымлары менен бирге ислесиўди жолға қойыў кереклиги ҳаққында билдирген усынысы халқымызға үлкен қуўаныш пенен бирге үлкен үмит бағышлады. Себеби, ҳәр бир инсан өмири даўамында бир мәрте болса да шыпакер жәрдемине мүтәжлик сезетуғынлығы ҳақыйқат. Халықтың саламатлығы жақсы болған тәғдирде ғана кеўил кейпияты көтериңки, ислеген исиниң нәтийжеси зор болады. Сонлықтан, халыққа сапалы медициналық хызмет көрсетиў, тараўды еле де раўажландырыў, маман кадр­лар таярлап шығарыў, бар болған кемшиликлерди өз ўақтында сапластырыў зәрүр.

— Саламатлық формуласы ҳаққындағы пикириңиз...

— Ата-бабадан айтылмаған гәп қалмаған. Қарақалпақ фольклорындағы ҳәр бир дөретпеде үлкен руўхый азық пенен бирге турмыста керекли тәжирийбелер жәмленген. Сондай-ақ, классик шайырларымыз да өз мийнетлеринде баҳалы пикирлерин келтирип өтеди. Әжинияз шайыр «Еллерим барды» қосығында «Қырында қызарып пискен геўирек, Қаўындай мазалы жемисим барды» яки

Мал ийесин табар, сөз тапса жүйе,

Шөбинде шәфәәт, қусында кийе,

Теңиз етегинде болар қаншийе,

Булардың бәршеси елимде барды, деп жазады. Қаўын палыз өнимлери ишинде организм ушын жүдә керекли витаминлерге бай есапланады. Улыўма писикшилик пайтында ҳәр қандай мийўе, палыз өнимлерин тойып жеў керек. Сонда кемқанлық кеселлигине шалыныў қәўпи кемейеди. Айтпақшы бол­ғаным, денсаўлықты сақлаўда керекли формулалардан бири дурыс аўқатланыў, екиншиден, физикалық ҳәрекет, үшиншиден, дурыс пикирлеў есапланады.

— Ҳәр ким өз кәсибин мақтаныш етеди. Буған турмыслық мысал келтирсеңиз...

— Жақында бир шақырыққа бардым. Орта жаслардағы келиншек келип сәлем берди. «— Буннан 10 жыллар алдын мени операция ислеген едиңиз, - деп гәп баслады ол. — Аўыр жағдайда болғанман. Көзимди ашсам қасымда сиз отырған екенсиз».

— Жағдайың қалай! - деп сорадыңыз.

Жақсы, рахмет, - дедим. Сонда ерксиз көзлериңиз жасланып кетти. «Өмирге қайтқаныңыз мен ушын үлкен саўға» дедиңиз.  Сизиң меҳриңиз мени тез аяққа тур­ғызды. Мен ушын өмирде туўысқанымдай жақын инсансыз. Ҳәмийше сизден миннетдарман...

Халық алғысын, рахметин еситкенимде жасарып қаламан. Күшиме-күш қосылады, өмирге деген сүйиспеншилигим артады. Егер ҳәмиледар ҳаял аўыр жағдайға түсип қалса қатты қыйналаман, өзимди айыпкердей сеземен, ол саўалып кетпегенше желкемнен аўыр жүк басып жүреди. Себеби, бизге исенип келген инсанның үмитин ақлаў бирлемши ўазыйпамыз. Бизиң кәсибимизде бийпәрўалық, бийғамлық кеширилмейди. Керек болса өз дәрт, тәшўишимизди умытып, өзгелер дәрти менен жасаўымыз керек.

—  Өмирдеги принципиңиз қандай!

— Кеўилде ар-намыс, ҳүждан болыўы керек. Адам өз-өзин тергей алыўы, хошаметлей билиўи де лазым. «Неге мен билмеймен!», «Неге бул исти ете алмайды екенмен!» деп алдымызға сораў қойып, алға қарай ҳәрекет етиўимиз дәркар. Ҳәрекетте берекет бар. Мен жаслардан, жас шыпакерлерден ҳәмийше изленисте болыўын сорар едим. Себеби, ҳәр биримиз уллы халықтың киши ўәкилимиз. Бизиң жүзимизде, сөзимизде, исимизде халқымыздың келбети көринип турады.

Мазумунлы сәўбетиңиз ушын рахмет!

Несибели МАМБЕТИРЗАЕВА.

Бөлимлер