«Ана! Сен мени бахытсыз еткен!»

Хаяллар комитетинен қоңыраў етип, бир апаға жәрдем бериў кереклигимди айтты. Бираз ўақыт өткеннен соң, шаңарақ машқаласына шешим таба алмай атырған бир апа орайымызға келди. Жүзинен көринип турыпты, апа руўхый тәрептен қатты шаршаған. Ўақыя мынадай екен…
Апаның күйеўи қайтыс болған, бир улы, үш қызы бар екен. Олардың ҳәммеси бала-шағалы болыпты. Бирақ, ең үлкен қызы ажырасып, үйине келип отырғанына мине ярым жылдай ўақыт өтипти. Енди усы қайтып келип отырған қызы анасына тәп берип, оның мазасын алып, инисиниң бала-шағасына мурнын суғып, келинди жоқ етпекши болып атырған екен. Сондағы анасына айтатуғыны – «Мени бахытсыз еткен әкем екеўиңиз! Мени өз сүйгениме турмысқа узатпадыңлар!... Енди бир өзим бахытсыз болып қала берейин бе? Мен де сизлерге азапты беремен!»… 

Апа: 
– Балам! Кызым бизлерге қатты азап бермекте. Ҳеш кимди тыңламайды. Гәпке түсинбейди. Жақсы келиним бар, түрли унамсыз гәплер менен оның ар-намысына тийеди. Ол сорлы я кетерин билмейди, я қаларын… Улым жумысқа кеткеннен, қызым «спектакль»ди баслайды. Келиним улымның жумысына кесент етпейин деп, оған көп нәрселерди айтпайды. Бирақ, мына үйдеги жалмаўыз бизлерди жутажақ… Ырасын айтқанда айып өзимде-аў… Усы қызым күйеў баланы биринши көргенинде-ақ унатпаған еди. Оларды таныстырып жүрген абысыным күйеў баланың шаңарағын «Олар бай, абырайлы шаңарақ. Әкеси жақсы жумыста ислейди, анасы да бир жерде баслық» деп қайта-қайта мақтай берип еди. Сояқларын ойлап, қызымды көндирген едик. Бирақ, қызым енеси менен келисе алмай, төрт жылдан кейин ажырасып кетти. Енди, үйге келип алып, бизлерди «жерге көмбекши».
Мен апаға бул унамсыз жағдайдан қалайынша дурыс шығып кетиўди түсиндирмекши болып атырғанымда, ол маған тик қарап:
– Сен көп гәпти қой, балам! Маған тек бир жәрдемиңди көрсет. Мына үйдеги қызымды жоқ етип бер…
Мен сам-саз қалдым, ал апа бизлерден нарийза болып шығып кетти. 

Нөкис қаласында бир оқыў дәргайында жумыс ислеўши және бир апа да тап усындай мәселе бойынша орайымызға хабарласты. Yйине ажырасып келип отырған қызы әжағасының ҳаялы менен келисе алмай атыр екен. Бир тәрепте – туўған қызы, екинши тәрепте – улының бала-шағасы… Yйде күнде даў-жәнжел. 
Жеке раўажланыў ҳәм шаңарақ орайына шаңарақ мәселелери бойынша хабарласқан адамлардың өткен айлардағы мүрәжетлерине көз жуўыртқанда, төркинине ажырасып қайтып келип отырған ҳаяллардың өз ата-анасы шаңарағының мазасын алып атырған мәселелери баршылық. Келиң, усы актуал мәселеге анықлық киргизейик…
Қәлеген ата-ана перзентлериниң бахытлы болыўын қәлейди. қам сүт емген биз бенделер «бахыт» дегенде, көбинесе пулды түсинемиз. «Пулдар шаңараққа қызлары келин болып түссе, олар бахытлы болып кетеди» деп ойлайды ата-аналар. Ҳәм пулдар шаңараққа қызларын келин етип бериўге асығады. Буның ушын, ҳәрқыйлы усыллар қолланып, ата-аналар қызларын өзлери нусқап турған шаңараққа келин болыўға көндиреди. Егерде жас шаңарақ татыў жасап кетеғойса не жақсы… Ал, егерде олар ажырасып шыға ғойса, онда бахты келиспеген қыздың маңлайы еки қарыс ашылды дей бер! Төркинине келип, ата-анасының жағаларынан ала кетеди: «Сизлер маған күйеўимди таўып берген! Сизлер мени бахытсыз еткен! Мен өзим унатқан жигитке турмысқа шыққанымда бахытлы болар едим!» Жүрегине шаншылатуғын усы гәплерден кейин АНАның кеўлинде өзин айыплаў сезими нығаяды ҳәм ол қызының бахытсызлығында өзин бирден-бир айыпкер деп есаплайды. Оннан қала берсе, «усыны умытып кетпесин» деп, қызы ҳәр даў көтергенде анасына еслетип турады. 
Ата-анасына өкпеси аттың басындай қызларға төменде-гилерди айтпақшыман: 
– Сизлер «Егерде мен баяғы да ата-анамның айтқанына көнбей, өзим қәлеп жүрген жигитиме турмысқа шыққанымда – бахытлы болар едим» деп ойлайсызлар. Бирақ, бул — анық факт емес. Ажырасып атырғанлардың көпшилигин турмыс қурмасынан алдын бир-бирин үйренген, ушырасысқан, бир-бирине кеўил қойған қыз-жигитлер қурайды. Демек, бириншиден, жигит пенен қыздың арасында пайда болатуғын ЫШҚ ОТЫ (биз оны өзимизше муҳаббат деп атаймыз) беккем шаңарақтың кепили бола алмайды. Екинши тәрептен, ата-аналарыңыз өзлери тапқан күйеў баланы сизлерге усыныс етип, дәслеп оның менен шаңарақ қурыўдың абзаллықларын сизлердиң алдыңызда жайып бергенде («Олар абырайлы, әкеси пәлен жерде, анасы төлен жерде ислейди, ширип атырған бай-дәўлетли…») сизлер өз разышылықларыңызды бердиңлер-ғой!? Және ойланып көриң – өзлериң “яқшы” дедиңлер-ғой!? Яки маңлайыңызға мылтық тақап «яқшы» дегизди ме? Сизлер сол ўақытта бойжеткен, өз шешим-қарарларына жуўап бере алатуғын жаста едиңлер-ғой, солай емес пе? Бирең-сараң қатты бақырып мәж-бүрлеген болыўы мүмкин, бирақ басым көпшилик қызлар «бай-дәўлетли турмысты» көз алдына келтирип, өз РАЗЫшылығын берди. Енди не, бүгинлигинде, сизлерге айыпкер адам керек болып қалды ма? Ең қолайы – анаң-дә, өйткени ол сени бахытлы болсын деп үгитлеп еди-ғой, солай емес пе?… 
Сениң бахытсызлығыңда анаңның айыбы жоқ!!! Жоқ!!! Сениң өзиң раўажланбай қалғансаң, жасың отыздан өтсе де, анаңның мазасын ала беретуғын! Оның сени қурсағында көтергени, қыйналып дүньяға келтиргени, түнлерде уйқыларын бөлип, саған ақ сүтин, уйқысын бергени, аўзындағын саған тутқаны, өсиргени, камалға келтиргени, ҳеш кимнен кем етпейин деп, өзи алмаса да, саған алып бергени аз ба саған? Ядыңда болсын,анаңның алдында барлық парызыңды дурыс атқарғаныңда да сен оның алдындағы қарызыңды өтей алмай кеткен болар едиң! Бәрин дурыс атқарғаныңда да!!! 
Сизлер анаңыздың билимсизлиги, сезимталлығы, мийирманлығы ҳәм аса аяўшылық туйғыларынан пайдаланып турсызлар!!! 

Шығыс философиясында «Ҳәр бир адамның ЖЕКЕ МӘПТИ ОЙЛАЎ, ГӘРДИЙИЎ, КӨРЕ АЛМАЎШЫЛЫҚ, СЫҚМАРЛЫҚ киби ишки душпанлары бар» делинеди. Бизден де әўметлирек адамды ушыратып қалсақ, көре алмай турамыз, солай емес пе? Ишимизден «Неге мен ондай емеспен, өйтип мен не жаздым?» деймиз. Ишки душпанларының тәсиринде адам өзин басқалардан жақсы деп есаплайды. Әсиресе, бийкешлер келинлери яки кишелерине қарап «Усы да жумыс па? Мениң күйеўимниң үйинде жумыс бар десең болады. Ал, сизлер бизиң үйде ҳәз етип жасап атырсызлар. Сизлер қыйыншылық көрмедиңлер. Мына мен қыйыншылық көрдим» дейди. Буның диагнозы: ЭГОИЗМ, БИРЕЎДИҢ БАХТЫН КӨРЕ АЛМАЎШЫЛЫҚ, ГӘР-ДИЙИЎШИЛИК. 

Кызларының алдында өзин айыплаў сезиминен өзин қоярға жер таба алмай жүрген аналарға айтарым: Бир адам екинши адамды бахытлы яки бахытсыз ете алмайды! Бул ис адамның қолынан келмейди. Бәри Тәғдирге барып тақалады. Бахыт сезими өзинен-өзи пайда болмайды. Ким мүнәсип болса, соған Бахыт инам етиледи. Мысалдагыдй нәшүкир қызларыңызды «бахытқа мүнәсип» деп ойлайсызлар ма? Қылықларына итибар бериң, туўған анасын «Басқа гәпти қой, мынаны жоқ етип бер!» деген ҳалға түсирген ҳәрқандай кимсе бахытқа сазаўар емес. Сонлықтан, ҳүрметли аналар, олар-дың бахытсызлығында сизлердиң айыбыңыз жоқ! Қала берди, сизлер олардың алдындағы парызыңызды атқарып та болдыңлар! Жибериң оларды! Жасасын өзлери. Жумысларына араласпаң, оларды да араластырмаң. 
Хүрметли аналар! Дана ата-бабаларымыз «Хаялдың шашы узын, ақылы келте» деген. Бул нақыл-мақал ҳаял-қызларды кемситиў ушын айтылмаған. Алдында машқала пайда болғанда, сезим-туйғыларға қатты берилгиш ҳаял-қызлар өзлерин жойтып алады ҳәм түрли-түрли қәтелерге жол қояды. Сонлықтан да, әке дүньяны тәрк еткенде шаңарақтың үлкен улын жасүлкенлер ортаға алып «Балам! Енди сен усы үйдиң басшысысаң! Мыналарға қарап жүр» дейди. Не ушын үйдиң ҳаялына яки улдан жасы үлкен қызына усыны тапсырмайды? Еркек – бәрибир еркеклигин, ҳаял – бәрибир ҳаяллығын етеди. Жеме-жемеге келгенде суўық қанлы еркек дурыс шешим қабыл ете алады.
Хүрметли аналар! Жазылғанлардан дурыс жуўмақ шығарыңлар, күйинип бүлине бермеңлер. Болмаса, «Мына қызымды жоқ етип бериңлер» деп келген апаның ҳалына түсип қаласызлар. 

Ж. Данебаев

Saza.uz

Бөлимлер