Уллы Қытай дийўалына уқсас дийўаллар Қарақалпақстан аймағында да қурылған ба?

Сидней университетиниң профессоры, Қарақалпақстан-Австралия экспедициясының ко-директоры, археолог Алисон Беттстиң елимизде Өзбекистан Қаҳарманы, археолог Ғ.Хожаниязов пенен Беруний районындағы тарийхый «Ақшахан қала» естелигинде археологиялық изертлеў жумысларын алып барып атырғанына жигирма бес жыл толды…

Жаңалыққа жаны қумар халқымызға руўхый заўық бағышлаў ҳәм  өзимиздиң кәсиплик қызығыўшылығымызға бола бул тарийхый муқаддес топырақта табылмалар табылып атырғанын еситкенимиз, олар менен жақыннан танысыў мақсетинде қублаға қарай жол алыўға түртки болды.

Бизди қызықтырған мағлыўмат бул Уллы Қытай дийўалына уқсас дийўаллардың Қарақалпақстан аймағында, яғный Ақшахан қалада табылғаны болды.

Бул бойынша ҳәм Ақшахан қаладан табылып атырған басқа да қунлы табылмалар ҳаққында профессор Ғ.Хожаниязов былай дейди:

«Жеке өзим 1982-жылы Қызыл қаланы қазып атырған пайтымда, усы аймақтың турғыны Гүзенбай ағаның көрсетпеси бойынша Ақшахан қалаға дыққат аўдара басладым. 1992-жылы бул жерге Сидней университетиниң профессоры А.Беттстиң келиўи қаланы еле де толығырақ үйрениўимизге түртки болды.  Яғный, биз 1995-жылы оның басламасы менен қалада (В.Ягодин, И.Новицкий, А.Беттс ҳәм мен) қазыў жумысларын баслап жибердик. Ақшахан қаланың аймағын 1920-1930-жылларда Қазақстанда ашлық болыўына байланыслы Үстирттен түсип келген ақтөбели қазақ ағайинлер мәкан етеди ҳәм бул жер «Қазақлы ятқан» деп атала баслайды. Олар марҳумларды усы дүмпешиктеги Ақшахан қалаға қойған. Биз қазыў барысында усындай он жети қәбирди ушыраттық.

Әмиўдәрьяның оң тәрепиндеги бул үлкен қаланың атамасы туўралы болса бир неше дәреклер бар. 1910-1912-жылларда усы аймақта изертлеў жумысларын алып барған россиялы топырақтаныўшы Димоның жазба дәреклеринде ол «Аяз қала менен Қызылқала ҳәм Ақшахан қаланың арасы мәдений-тарийхый естеликлерге оғада бай екен», деп бул муқаддес топырақты Ақшахан қала, деп атайды. Орта әсир жазба дәреклеринде Әййемги Хорезмниң пайтахты «Даржас» болған деген де дәрек бар. Сонлықтан бул қаланың атамасы «Даржас» болыўы да итимал. Себеби, Ақшахан қала майданы (56 мың кв км) ҳәм айрықша архитектуралық қурылысы (үш қабат), ондағы ҳәр қыйлы үлкен дәрўазалар, оның сыртындағы «Уллы Қытай дийўалы»на мегзес қалыңлығы үш метрге шамалас, узынлығы бес километрден зыят бәлент дийўаллар, оннан беридеги ылай алынған терең ҳәм енли душпаннан қорғаныўда суў менен толтырылып пайдаланылған қандектиң жайласыўы, ҳәттеки, қорғандағы изей суўлардың сыртқа шығарылыўы ушын канализациялардың да қурылыўы жағынан Орта Азияда кемнен-кем ушырасатуғын  ең ири қалалардың бири болып табылады.

Уллы Қытай дийўалына уқсас дийўаллар Қарақалпақстан аймағында да қурылған ба?

 Фото: Ақшаханда қазыў жумыслары

Биз ҳәзирги қазыў процесинде қаладан картиналар галереясын таптық. Бул дүнья археологиясы менен илиминде үлкен жаңалық болып табылады. Мыңнан аслам бул фрагментлерде дийўалларға үсти-үтине қатара салынған портретлер, атлы пиядалы мәресимге баратырған адамлар, ҳайўанлар, қуслар, бағлар, қулласы зароастризм динине байланыслы мәресимлердеги ҳәр қыйлы кийим-кеншеклердеги адамлардың көриниси сүўретленген. Олардың көпшилигиниң таж бенен сүўретлениўине қарағанда олар бир неше династияның ўәкиллери болыўы керек, деп болжап атырмыз. Сондай-ақ, табылмалардың ишинде алты метрлик адам сүўретленген көринислер де бар.  Бул зароастризм дининиң қудайлары болыўы мүкин. Жақын арада Америка ҳәм Канададан зароастризм динине сыйынатуғын туристлердиң бул жерди көзлерине сүрме етип зыяратлап кетиўи де тегин емес шығар мүмкин.

Уллы Қытай дийўалына уқсас дийўаллар Қарақалпақстан аймағында да қурылған ба?

 

Уллы Қытай дийўалына уқсас дийўаллар Қарақалпақстан аймағында да қурылған ба?

 Фото: Ақшаханнан табылған әййемги картиналар

Микеле Минарди тәрепинен болса Султан-Ўайс, қаратаў дизбеклеринен адамның сүйеклери салынған онға шамалас оссуарийлер табылды. Бизиң пикиримизше, усы аймақтағы Топырақ қала, Бурым қала сыяқлы қалалардың халқын арнаўлы даҳмаларда сүйегин тазалап, усы Қаратаўға жерлеген болыўы керек.

Бул табылмалар изертлеўди талап етеди, әлбетте. Бул бойынша Ирландиядан да қәнигелер қатнаспақта.»

Солай етип, Ақшахан қала мыңлаған жыллар бойы баўырында сақлап келген сырлы ғәзийнелерин бүгин адамзатқа инам етпекте. Бул ҳаққында еле көбирек мағлыўматлар берип барамыз.

 

Ч.Елмуратов

Қарақалпақстан хабар агентлиги шолыўшысы

 

Дерек: kknews.uz

Бөлимлер