«Қызым саған айтаман…»

Бәринен бурын, ҳаялдан шәртли түрде мазалы, жағымлы ийис шығып турыўы керек. Не себептен? Өйткени, ер адамның ақылы ҳаялдың ийисине қарай оны баҳалайды. Мәселен, гүллерди көз алдыңызға келтириң. Бир-биринен шырайлы гүллерди сиз ийискелеп, оларға баҳа бересиз. Солай емес пе? Ароматерапия менен шуғылланған адамлар буны жүдә жақсы биледи. Мий ҳәр түрли ийисти ҳәр түрли етип қабыллайды: базылары қыздырады, базы ийислер тынышландырады, ал жағымсыз ийислер болса – жеркендиреди.

Буннан кейин, жарасықлы етип кийиниў. Бул – оғада әҳмийетли. Тилекке қарсы, ҳәзирги заманның ҳаяллары негедур көшеге шығатуғын болса басқаларға гөззал болып көриниў ушын жарасықлы кийинеди де, бирақ үйинде олпы-солпы кийинип жүре береди. Яғный, олардың пикиринше, күйеўиниң алдында қәлегенинше жүре бериўи мүмкин екен. Ҳәм бул олардың ең үлкен қәтелиги. Базы еркеклер үйленгеннен кейин ҳаялының шашын буйралап ямаса боянып атырғанлығын көрген ўақытта ҳайран қалады: «Ҳаў, мен расында да өзи сондай тәбийғый сулыў шығар деп ойлап едим-ғой…» Ҳаял адам ҳеш қашан күйеўиниң көзинше боянбаўы керек. Өйткени, бояныў – бул ҳаял-қызлардың … не нәрсеси? Сыры. Оны күйеўиңе билдирмегениң жөн.

 

Ҳаял адамның кийими өзине жүдә жарасықлы болып, күйеўин тартып турыўы керек. Ҳаяллар күйеўин өзине қаратыўы, оның бәрқулла өзин жақсы көриўи ҳәм басқа ҳаял-қызларға қарамаўы ушын да жарасықлы кийинип үйрениўи шәрт. Ал, бизлердиң ҳаялларымыз болса «Мен өзим билемен» деп, күйеўине унай ма, унамай ма, өзине жараса ма, жараспай ма – кийине береди. Ақыллы ҳаял күйеўине унайтуғын ҳәм өзине жарасатуғын кийимлерди таңлайды.

Кейингиси, аўқатты мазалы етип писириўи керек, яғный аспазлық шеберлик. Ҳаял адам буны терең меңгериўи шәрт. Ол аўқатты тек ғана өзине унайтуғын етип емес, ал күйеўине унайтуғын етип ҳәм ықласланып писириўи керек. «Ер адамның жүрегине жол – асқазаны арқалы» деген гәп тегин айтылмаған. Азада, пәк ҳәм қолы шийрин ҳаялдан ҳәр қандай еркек ҳеш қашан да узақлап кеткиси келмейди. Бундай ҳаялдың күйеўи де ақыллы, ержүрек ҳәм кеңпейил болады. Мине, қандай күши бар ҳаяллардың! Ол ахмақ ҳәм қорқақ еркекти де ақыллы және ержүрек инсанға айландырыўы мүмкин. 

Енди үйди таза услаў туўралы… Базы ҳаяллар «Ер адамлар үйдиң иши таза ма, жайрап жатыр ма – оларға бәри-бир, буның парқына бармайды» деп ойлайды. Бирақ, ер адамлар үйдиң жайрап жатырғанлығына унағанлықтан емес, ал оған көнлигип кеткенликтен ғана итибар қаратпайды.

Сондай-ақ, ҳаял адам ҳеш қашан өзиниң жуўылған ишки кийимлерин күйеўи көретуғын жерге жаймаўы керек, ҳеш қашан! Керисинше жағдайда, яғный оларды батареяларға бажырайтып жайып қойса, күйеўиниң алдында ҳаялы өз абырайын төккен болады. Үй иши де ҳәмийше азада болыўы шәрт. Егер күйеўи кийимлерин шешип, диванның мүйешине таслап кеткен болса, ҳаялы оны жыйнап, орны-орнына тақтайлаўы лазым ҳәм, әлбетте, кийимлерин қай жерге қойғанын күйеўине айтыўы тийис. 

Қазан-табақ та ҳәмме ўақыт жуўыўлы турыўы лазым. Ер адам асханада кешеден берли жуўылмай, үйилип турған қазан-табақты ямаса ваннада ләгенниң ишинде жуўылмай қалған кийимлерди, әсиресе сизиң кийимлериңизди, көрген ўақтында өз-өзинен ҳаялына деген жийиркениш сезими пайда болады. Ең қызығы, не ушын кеўилинде ондай сезим пайда болғанын ер адамның өзи де түсинбейди. Бундай жағдайды көрсе, сизиң таза кийингениңиз де, жағымлы ийис шығарып турғаныңыз да бир пул.

Соның менен бирге, ер адам ҳәр күни таза кийим менен (әсиресе, ишки кийим) жумысқа атланыўы тийис. Егер сиз «Жуўып беремен-ғой. Кийгениңе еле үш күн болған жоқ» десеңиз – бул сизиң ең үлкен қәтеңиз болады.

Руўхый китапларда былай жазылған: «Егер ҳаялы күйеўине ақыл үйретип басласа, оны таўдың төбесинен төмен қарай ийтергени менен барабар». Яғный, ҳаялы күйеўине ақыл үйретип, оның бетинен алып сөйлейтуғын болса, шаңарақта ҳеш қашан берекет те, раўажланыў да болмайды. Тек ғана даў-жәнжел. Ҳаял адам ҳәмийше абайлап сөйлеўи, күйеўине қандай сөзлер унайтуғынын үйрениўи ҳәм тез-тез оларды айтып турыўы лазым. Ҳәттеки, ҳаялдың өзи бундай сөзлерди «Түкке де турмайтуғын нәрсе» деп есапласа да. Улыўма айтқанда, ҳаялы күйеўиниң мийин шаршататуғын емес, ал оны тынышландыратуғын, уллы мақсетлерге илҳамландыратуғын сөзлерден айтып турыўы керек.

Ҳаял-қызларға және бир әҳмийетли кеңес: «Ер адам, егер ол өзин шаңарағында қаҳармандай етип сезинбесе, өзине басқа ҳаял излей баслайды». Әсиресе, ол ҳаялының көзине ҳәмийше қаҳарман болып көриниўди қәлейди. Ер адам шаңарағында барлық ўақытта өзин қаҳарман, хожейин, кеңесгөй ҳәм усы үйдиң қорғаны етип сезиниўи шәрт. Егер ҳаялы оны сыйламаса, күйеўи өзин ҳаялының ең үлкен баласындай етип сезине баслайды. Және балаларының ишиндеги ең шатағы, ең жаманы. Базы ҳаяллар былай дейди: «Балам, көз тиймесин, сениң ақылың бар. Папаңа уқсамағансаң». Бул гәп ер адамды «сындырып жибереди» десек те болады. Буннан кейин, ишеўик те, қыдыраўық та усындай күйеўден шығады. Екинши тәрептен, усындай гәплерден перзентлердиң әкесине ҳүрмети де кемейеди.

Ақыллы ҳаял күйеўиниң қорқақлығын да батырлыққа жорыйды: «Қандай ақыллы, күшлисең-аў, жаным. Ҳәттеки, солар менен тең болып, ерегисип отырыўды да қәлемедиң. Болмағанда, маңлайларын жарар едиң, я?» Бундай сөзлерден кейин, ер адам аз ғана уялыўы мүмкин, бирақ өзин ҳаялының алдында аяқ асты болғандай етип сезинбейди ҳәм, әлбетте, ҳаялына келешекте ҳақыйқатында да ер жүрек екенлигин дәлиллеўге ҳәрекет етеди.

Және бир айта кететуғын нәрсе, ҳаялы ҳәмийше күйеўиниң айтқанын тыңлаўы лазым. Бул нәрсе шаңарақта берекет, татыўлық ҳәм уйғынлықты сақлаў ушын оғада әҳмийетли. Сондай-ақ, ол ҳеш қашан күйеўин басқа еркеклер менен салыстырмаўы, әсиресе, оларды күйеўинен үстем деп есапламаўы шәрт. Буны ер адам дәрриў сезеди. Егер усылай ислесеңиз – күйеўиңизди өлтиргениңиз бенен барабар. Тамам! Буннан кейин ол өзине, әлбетте, басқа ҳаял таўып алады. Яғный, өзине: «Қандай еркексең я, нағыз Арыслансаң! Не деген зорсаң!» деп айтатуғын нашар излейди. Ямаса ишип кетеди, қумар ойнайды… Улыўма алғанда, өзин алдастыратуғын бир нәрсе табады. Буннан кейин ол жумысындағы ҳаяллар менен ҳәзиллесип сөйлеўи мүмкин, бирақ – сиз бенен емес. Ол басқа ҳаялларға сизден жасырып саўғалар инам етиўи мүмкин, бирақ – сизге емес. Ол басқаларға ер жүрек, ақыллы ҳәм қолы ашық инсан болады да, ал сизге ахмақ, қорқақ ҳәм қысым инсанға айланады.

Ким оны усындай аўҳалға алып келди? Әлбетте, ҳаялы. Яғный, билимсиз, өз ўазыйпасын атқармайтуғын ҳаял. Көрдиңлер ме, ҳаял адам қандай күшке ийе? Ол ақыллыны ахмаққа да айландырыўы мүмкин екен! Ал, руўхый билимге ийе болса – ахмақты да данышпанға айландырады.

Соның ушын да, ата-бабаларымыз «Ерди – ер ететуғын да, қара жер ететуғын да – ҲАЯЛ» деп айтқан. 

 Л. РАЎАЖОВА таярлады

Дерек: saza.uz

Қорақалпоғистон янгиликларини телеграмда кузатиб боринг -  https://t.me/kruzuz

Бөлимлер