Жәмийетлик транспорттағы жетискенликлер ҳәм машқалалар: Автобуслар

Ҳәр биримиз ҳәр күни үйден шығыўдан жолаўшыға айланамыз. Өйткени, жумысқа яки базарлап шықсақ, әлбетте, автотранспорт хызметинен пайдаланамыз. Бүгинги күнде халықты қыйнап атыр­ған машқалалар бир қатар тараўлар сыяқлы усы салада да жүз бермекте.

Жолаўшылар хызмет көрсетиўшилердиң ҳәрекетлерине наразы, өз гезегинде хызмет көрсетиўшилер жолаўшылардан. Гәп түбири айланып келгенде бир жерге келип тақалады. Неге усылай болып атыр? Ҳәзирги ўақытта халықтың көп наразылығына себепши болып атырған жағдай неден ибарат? Буны сапластырыў ушын не ислеў керек? Республикамыздағы барлық жолаўшы тасыўшы кәрхана баслықларына усындай машқалаларды сапластырыў ҳәм оның алдын алыў ушын нелер кесент етип атыр екен?

Неге дегенде жүз берип атырған машқалалар ҳәм көзбояўшылықлар елимиздиң раўажланыўына белгили дәрежеде зыянын тийгизиўи сөзсиз. Соның ушын, биз тәрезиниң еки тәрепин тең тутқанды мақул көрдик. Өйткени, шийеленискен мәселе усылай, тартыс-бәсекиде шешиледи. Сонлықтан, Өзбекстан Автомобиль транспорты агентлиги Қарақалпақстан Республикасы басқармасы баслығы Аллаберген Бердиев ҳәм орынбасары Бахтыяр Оразбаевлардың да бул мәселе бойынша пикирлерин ҳәм жуўапларын тыңладық.

Бизиң пикиримизше, жоқарыдағы саўалларға жуўап алыў ушын ҳәр бир мәселени бирим-бирим талқылап шыққанымыз мақул болар. Өйткени, ҳәр биринде өзине жараса айтылатуғын гәп бар.

Бир жақсы жери бүгин қала ишиндеги автобуслардың жол ҳақысы анағурлым арзан, баҳасы 500 сум. Усы жерде негизги белгиленген баҳа 500 сум емес, ал 700 сум екенлигин еслетип өткенимиз мақул болады. Жолаўшы ҳәм халықтың жағдайынан келип шығып, автобус шофёрлары усылайынша баҳаны арзанлатып айдап атырғанын билип қойғанымыз жақсы. Бул жағы әлбетте, жолаўшы ушын қолайлық. Бирақ, әттең дегизетуғын жери де жоқ емес. «Арзан гөштиң сорпасы татымас» деген. Тек пулы кемигени жоқ, бул сапаға да әдеўир тәсир жасағанына көз жумып қарап болмайды. Өйткени, бурын­ғыдай изли-изинен жүрип, адамларды мәнзилине жеткериўге асығып атырған автобус жоқ есабы. Қала ишине басын тиреди ме, болды, иши лыққа тол­ғанша орнынан қозғалыўды қәлемейди. Гейде адамлардың наразылығы, шаў­қым-сүренине де қулақ түрилмейди. Толмады ма, жүргизип болыпсаң. Ақыры, олардың да жобасы бар, үйинде бала-шағасы қарап отыр.

Екиншиден, жүрип те жол өндирмейди. Адамның төбеси көринди ме, яки қолы жоқарыға көтерилди ме, ғырра иркиледи. Ҳәтте, үйинен шыққанға қол былғап, сигнал басып «Минесең бе?» дейтуғынға шекем барғаны бар гәп. Мениңше, олар «Қарыйдар бәрқулла ҳақ» дегенди басқаша түсинген.  Не болыпты, адамларға қолайлық жаратып атыр. Оларды келеси автобус келгенше күттирип қоймайды. Азғана иркилип, мингизип кетеди. Басқалар күте турса не қылыпты, «Асықпаған арбалы қоянға жетеди» ақыры...

Әлбетте, буны тек автобус шофёрларының  қәтеси деў де қыйын. Адамлардың өзлеринде  де айып бар. Көпшилик үйинен шыға сала көликке минип кеткиси келеди. Бәндиргиге барыўға шамасы, былай-былайға қараўға ўақты жоқ. Гез келген жерде қол көтереди, қәлеген жеринде минеди. Мине, буның да белгили баслы тәсири бар шығар. 

Асығыс жолаўшы шофёрға «Неге тоқтай бересең?» деп тоң­қылдаса, түсетуғын адам айдаўшыға «Неге тоқтамайсаң?» деп бақырып атырғаны. Бул жерде ким ҳақ, кимниң наҳақлығын айырыў да аңсат болмай қалды.

Үшиншиден, «Автобус бәндиргиде қанша турыўы керек?» деген саўалдың «аспанда асылып» турғанына көп болды. Еле жуўап табылмайды. Өйткени, ҳәзирги «стоянка» - бәндирги автобуслардың адам толмаса тура беретуғын жери болып қалды. Оларға «Неге жүрмейсең?» десең сени ақмаққа шығарады ямаса «Асығыс болсаң таксиге мин» деп ҳөктемлик көрсетеди. Даў-жәнжелдиң кейни «Мен сени зорлап мингизбедим» дегенге келип тақалады. Сылтаўы даң­ғырлап кетсе, жолдан ҳеш ким минбесе, мойнындағы жобаны қалай орынлайды?  Соның ушын адам толтырып шығатуғын қусайды.

Нәтийжеде, «Сағадағы суў ишер, аяқтағы уў ишер» жағдайы пайда болады. Жолдағы автобус күткен жолаўшылар күте-күте жолшыбай машинаға отырыўға мәжбүр. Солай етип, автобус өз жолаўшысынан айырылады. Бирақ, оны автобус шофёрлары түсингиси де келмейди. Аңсат жол — стоянкадан толтырып шығыў таңланады. Ақыбетинде, олар жолаўшыны да, олардың автобус­қа деген исенимин де жойтады.

Өзим районда турғаным менен пайтахтқа қатнап ислеймен. Сонлықтан, ҳәр күни жолаўшы тасыўшы автотранспортлар хызметинен пайдаланаман.

Районлар аралық автобуслардың да жағдайы усындай. Сонда да гейпара айырмашылықлар да табылып қалады. Биринши гезекте бул баҳасында көринеди. 2014-жылдың февралынан 2018-жылдың 1-январына шекем Нөкис-Кегейли автобусының баҳасы 1500 сум, ал, Нөкис-Халқабад 1300 сум еди. Ал, Халқабадтан Кегейлиге минген жолаўшылар 800 сум жол ҳақы төлеп келди. Сонда артықша 600 сум қайдан пайда болды? Ямаса, басқа себеби бар ма? Нөкис-Шымбай, Нөкис-Қараөзек, Нөкис-Тахтакөпир автобусының да жағдайы усындай.

Ал, 2018-жылдың 1-январынан баслап болса, Нөкис-Кегейли жөнелиси ушын жол ҳақы 2000 сум болыўына қарамастан, усы автобустан Халқабадтан түсер болсаң нақ 1500 сумыңды алып қалатуғын еди. Ал, сол автобусқа Халқабадтан минсең 1000 сум жол ҳақы сорайды. Қызық, сонда Халқабад-Кегейли аралығы ушын жол ҳақы қанша болғаны? 500 сум ба ямаса 1000 сум?..

Усы жылдың февраль айынан жол ҳақы және көтерилди. Бирақ, жағдай сол турысында қалды. Және ески нама. Нөкис-Кегейли 2500 сум болса да, Халқабад­қа дейин 2000 сумыңды алады. Ал, Халқабадтан Кегейлиге 1000 сум. Мүмкин, Шымбай автобусы жөнлескен деп ойларсыз, қайда? Нөкис-Шымбай 3500 сум, Халқабадта қалсаң 2000 сум, ал, Халқабадтан Шымбайға 2000 сум дейди кондуктор бежирейип қарап.

Халқабадтың адамларының не жазығы бар болғаны? Жары жолда түсип қалғаны ушын көбирек жол ҳақы төлеўи керек болғаны ма? Яки Нөкис-Хал­қабад аралығына автобус қойылмағаны ушын олар айыплы ма!

Улыўма алғанда, бүгин автобуслардың хызмет көрсетиўине халқымыз наразы десек, ҳеш нәрсе айтпағанымыз. Туўрысы, қатты наразы.

Қәнигениң жуўабы. Бахтыяр Оразбаев:

— Жақында сондай ўақыя болды. Бир айдаўшының үстинен шағым етти. Былайынша айдаўшы ҳақ. Бир жолаўшы түскеннен кейин 50 метр жүрмей және «Тоқта» деген. Тоқтамаған. Соған шағым етипти. Шағым етиўши тәреп «Қәлеген жерде тоқтап атыр, неге мен айтқанда тоқтамайды?», дейди. Улыўма алғанда, шофёрларға да қыйын, тоқтамаса шағым етеди, тоқтаса басқа жолаўшының наразылығына себепши болады.

Районлар аралық автобуслардың баҳасы быйылғы жылдан баслап көтерилди.

Негизинде жөнелисли автотранспортлар стоянкада 10-15 минуттан артық турыўы мүмкин емес. Бул тендер ойналғанда белгилеп бериледи, жол ҳақы баҳалары да сондай.

Сағынбай  ОРАЗЫМБЕТОВ,

«Еркин Қарақалпақстан» газетасының өз хабаршысы.

Дерек: erkinkarakalpak.uz

Бөлимлер