Жәмийетлик транспорттағы жетискенликлер ҳәм машқалалар: 200 сум қайда кетти? «Газель», «Дамас» неше орынлық?

Жақында азанда асығыс маршрутлы таксиге отырып қалдым. Алдынғы орынлықта отырыппан. Шофёрға жол ҳақы ушын 1000 сум бердим. Ол ақшамды алды да:

— 200 сумыңыз бар ма?- деп тосаттан саўал берип қалды.

Басыма бирден бир ой сап ете қалды. Демек, жол ҳақы қымбатлаған! Мениң буннан хабарым болмаған. Сонлықтан сынымды бузбастан кисемнен 200 сумлықты шығарып бердим. Күтилмегенде ол қолыма 500 сум услатты. Ҳайран болып бетине тигилдим.

— Ҳаў, жол ҳақы арзанды ма?

— Яғаў. 200 сумлықты усылай жыйнаймыз, жора,-деди ол күлешырайланып. — Өзиң билесең, еки жүзлик табыў қыйын. Биреў болмаса биреўдиң қалтасынан еки жүзлик табылып қалады. Олардың көпшилиги 800 сумға толтырмағанша жыйнап жүре береди.

— Сонда зыянға ислейсиз бе? Меннен 100 сум кем алдың, тағы басқадан сөйтсең, табысың кемип қалмай ма?

— Қалғанын қудай жеткерсин. Өйтпесең, адамларға қайтымды қалай бересең. Бермесең даў-жәнжел,-деди ол.

— Жүдә олай емес шығар-аў. Сен де кешқурын жол хақыны 1000 сумға көтеретуғын шығарсаң,-дедим оны сөйлетким келип. Гейбиреўлер сөйтеди ғой. Сылтаўы 200 сум жоқ. Тағы бири қайтымға шырпы услатады.

— Енди не қыламыз. Қайтымын бермей  көр, жигит екенсең. Жаңағы сен айтқандай 1000 сумнан айдайтуғынлар топарына да кирмеймен. Барына шүкирлик етемен.

Туўрысы, бул ўақыяның ҳәр биримиз, дерлик ҳәр күни гүўасы болып жүрмиз. Гейде 200 жүзликтиң орнына шырпы берилетуғыны да сыр болмай кетти. Аласаң, алмасаң шофёрдың бас­қа беретуғыны жоқ. Олар да адам. Усы талап пенен бала-шаға асырайды, қазан қайнатады. Оның да ҳүкиметке, машина ийесине беретуғыны бар.

Бирақ, усы жерде және бир нәрсе итибардан қалып баратыр. Оларды жаңағы айтқандай, өз зыянына жүрипти деп те айтыўға болмайды. Себеби, негизинде 6 адамлық «Дамас»қа 7 адам, гейде 8 адам алып, кемисин толтырады.

 Ал, сол 200 сум қайда кетти? Шофёрларды адамлар менен қырылыс­тырып атырған еки жүзлик қайда?

Қәнигениң жуўабы. Аллаберген Бердиев:

— Ҳәзир бул мәселе бизди де қыйнап тур. Қайтым бериўге табылмайды. Банклер арқалы шешиўге урынып көрдик, олар да тәмийинлеп бере алмады. Адамлар да көбинесе бизге «қайтым бермейди ямаса орнына шырпы береди» деп шағым етип келеди. Былайынша алғанда шофёр­ларға да қыйын. Майда ақша жоқ. Бермесе жәнжел шығады, сонлықтан шырпы беретуғынлар да табылады. Улыўма алғанда, мәселени усылай қалдырыўға болмайды. Сонлықтан, жақында жөнелисли таксилердиң баҳасын 1000 сумға көтериў бойынша усыныс енгиздик. Ҳәзир мәселе үйренилип атыр. Усылай етпесек, майда ақша таўып бериў қыйын. Халқымыз бизлерди де түсиниўи керек, 2014-жылдан берли қалалар аралық жол ҳақыны көтермедик. Болмаса жанар май, аўысық бөлеклердиң баҳалары бир неше мәрте көтерилди. Жол ҳақы 1000 сум­ға көтерилсе, қайтым бериў мәселеси де шешилген болар еди.

Дурыс, ҳәзирги күнде «Дамас» шофёрларының көпшилиги зыят адам алатуғыны ушырасып турмақта. Бул жағдайды да сапластырыў бо­йынша жумыс ислеп атырмыз. Деген менен, бизлердиң қолымыз келтелик етпекте. Соның ушын халқымыз бенен биргеликте ғалаба ат салыссақ, бул машқаланы сапластырыўға толық ерискен болар едик. 

«Газель», «Дамас» неше орынлық?

Жәмийетлик транспорттағы  жетискенликлер ҳәм машқалалар: 200 сум  қайда кетти? «Газель», «Дамас» неше орынлық?

Қала ҳәм районларға қатнайтуғын жөнелисли таксилердиң хызметин де мақтаўға ылайық деп айтыўға болмайды. Машқалалар, айтылатуғын, адамлардың ишинде жыйналып қалған гәплер көп. Ең бириншиси, орынлық мәселеси. Негизинде «Дамас» шофёры менен қоса есаплағанда 7 орынлық. Бирақ, ҳәзирги күнде 8 адамлық болып кетти. Оған таң қалыўды да қойдық. Гейде, баса-бас гезде 9 адам да мингизиле береди. «Газель»лер де соның сыңары. 14 орынлық машина гейде, әсиресе, адам көп ўақытта үсти-үстине жолаўшы алатуғын болды. Дәслеп қолдан соғылған орынлықлар пайда болды. Соң орынлықлар адамды көбирек алыўға қолайластырылып қайта исленди. Бара-бара бул да шофёр­ларға азлық етти. Енди адамларды қақайтып болса да алып кететуғынды шығарды. «Газель»ге миндиң, қысымға түстиң дей бер. Төрт адамлық орынлыққа бес, үш адамлық орынлыққа 4 адам биймәлел жайғаса береди. Оның үстине ортада түргелип турғанлар аяғыңа тирелип, мазаңды алады. Қыста да ҳеш гәп, ал, жаздың мыс қайнаған ыссысында бул жолаўшыларға оғыры қолайсызлық туўдырады. Өзи кишкене салонға 20-22 адам тығылысып, ҳаўа да жетпей қалады.

Оларға да тендер ойналғанда неше адам алыў кереклиги, жүретуғын, тоқтап туратуғын ўақты белгилеп бериледи. Бирақ, ҳәзир оған қарап атырған адам жоқ. Салон толмаса, аўысық, қолдан жасалған орынлықлар толығы менен толмағанша бәндиргиден бир адым да жылыспайды.

Туўрысы, буны қадағалап, тексерип атырған адамды көрмейсең.  Дурыс, бурынлары автоинспекция хызметкерлери рейд өткерип, артықша орынлықларды алып таслап атырғанын көрип қалатуғын едик. Ке­йинги ўақытта олар да умытты ма, билмеймен, керегинен артық адам алып баратырған шофёрларды көрсе де көрмегенге алатуғын, оларды тәртипке шақырмайтуғын болып кеткен.

  

Неше жастан баслап жол ҳақы алыныўы керек?

Бул мәселе де көп даў-жәнжелге себеп  болып атырған жағдайлардан бири. Қала ишиндеги автобусқа минсең көбинесе усы мәселедеги тартысқа гүўа боласаң. Кондуктор ушын баслы мәселе — жоба, яғный өзиниң күнделикли жыйнайтуғын пулы, жолаўшы киши жаста болсын, үлкен жаста болсын орынлыққа отырса болды жол ҳақы сорай береди. Ал, жолаўшылар «Балам кишкене, неге ақша сорайсаң?» деп тартысады. Биреўлер «14 жасқа шекем төлемеўи керек» десе, биреўлер «Мектепке барса болды, төлей береди» дейди. Соның изи телпек дирилдеспекке дейин барып тақалады. Хош, буның шешими қандай? Кимдики дурыс?

Қәнигениң жуўабы. Бахтыяр Оразбаев:

— Халқымыз арасында усы мәселеде түсинбеўшилик көп болып атыр. Көпшилик «Неге шаппаттай баладан жол ҳақы сорайды?», деп дәпинип келеди. Бизлер түсиндиремиз. Бүгинги күнде 7 жасқа шекемги балалар жолаўшы тасыўшы транспортларға бийпул миниў ҳуқықына ийе. Ал, 7 жастан баслап жол ҳақы төлеў белгиленген. Усыны халқымыз жақсы билип қойса, жаңағыдай аўҳалдың алды алын­ған болар еди.

  

Барлығына тәбият айыплы ма?..

Инсанға тәбиятты басқарыў ҳуқықы берилмеген. Тәбият қәле-қәле ме өз қәлеўин ислейди. Жаўын жаўады, қар таслайды. Ал, енди сизлер буның бул жерге не байланысы бар екен? деп ойларсыз. Бар, бар болғанда қандай. Жолаўшы тасыўшы транспортлардың қар жаўған, жерди муз қаплағанда азайып кететуғыны ҳәммеге аян. Бунда, әлбетте, биринши нәўбетте қәўипсизлик мәселеси есапқа алынады. Бунысы дурыс. Бирақ, теңгениң екинши тәрепи де бар. Мәселен, жолаўшы жумысқа барыў ушын ямаса басқа шар­ўасы менен жолға шығады. Мәнзилине бармаса болмайды. Қырсығына қар жаўған, машина аз. «Дамас»лар тоқ­татыл­ған, «Газель» ҳәм автобуслардың саны аз. Олар да толып келеди, тоқтамай кетеди.

Усындайда жеңил машина ийелериниң жолы болып қалады. Жол ҳақыны барынша көтерип, бир байып қалады. Ол да ҳәммеге жетисе бермейди. Бул жеңил машиналардың жолаўшыларды алыўға лицензиясы бар ма, жоқ па, оған қарап атыр­ған адам жоқ.

Сонда жолаўшы не ислеўи керек? «Машина жоқ» деп жумысқа сылтаў айта алмайсаң, туўрысы сылтаўың өтпейди. Қала ишинде болса да ҳеш гәп, жумысқа пияда келип кетиўиңе де болады. Ал, шетки елатлардан келетуғынлар не ислеўи керек? Хызметкердиң жумысына, оқыўшының оқыўына кешигип барғанына ким айыплы? Тәбият па ямаса машиналар?..

Бизиңше, адам жоқ, машқала жоқ сыяқлы жол тутқан менен мәселе өз-өзинен шешим таппайды. Дурыс, қәўипсизлик керек. Бирақ, жолаўшыларды да ойлаў керек. Демек, бул мәселениң де шешимин тапса болады. Гәптиң туўрысы, мәселе  ҳәр ким өз жумысын толық атқармағанында болып отыр. Себеби, бизде асфальт жолларға қатып қалған қарды яки музды сындырыўшы ҳәм тазалаўшы заманагөй техникалар жоқ емес, бар. Бирақ, олар ўазыйпаларын толық атқармайды. Егер жол хызметкерлери түни менен жолларды тазалап шыққанда, транспортлардың ҳәрекети тоқтатылмаған, хызметкерлер жумысына, студентлер оқыўына кешикпеген болар еди.

Қәнигениң жуўабы. Аллаберген Бердиев:

— ҚРИИМ Жол ҳәрекети қәўипсизлиги басқармасынан транспортлардың ҳәрекетин тоқтатыў ҳаққында тапсырма бериледи. Тоқтатылғанда тек «Дамас» автомашиналарының ҳәрекети тоқтатылады. Ал, автобус ҳәм «Газель»лер күнделикли хызметин атқара береди. Бул ҳәрекет қәўипсизлигин тәмийинлеў ушын исленип атырған илаж.

 

***

Бул мәселеде биз ҚРИИМ Жол ҳәрекети қәўипсизлиги басқармасына да мүрәжат еткен едик, тилекке қарсы олардан жуўап ала алмадық. Сонлықтан, олар еле де пикирин билдиреди деген үмиттемиз.  Ҳәзирги күнде Өзбекстан Автомобиль транспорты агентлиги Қарақалпақстан Республикасы басқармасы, ҚРИИМ ЖҲҚ бас­қармасы, МСИ хызметкерлери, Қарақалпақстан Республикасы Телера­диокомпаниясы менен биргеликте жүк ҳәм жолаўшы тасыў бойынша лицензияға ийе болмаған, лицензия шәртлери орынланыўын қадағалаў ҳәм тағы басқа нызамсыз ҳәрекетлер бо­йынша бир қатар рейд­лер өткерип атыр. Усындай рейдлерге баспасөз тараўы хызметкерлеринен де қәнигелерди қатнастырып, нәтийжеси ҳаққында баспасөз бетлеринде жәрияланып барылса, сезилерли дәрежеде бул машқалалардың сапластырылыўына ерискен болар едик.

***

Деген менен биз тараўда улыўма жағдай төмен дәрежеде демекши емеспиз. Керисинше, бир қатар унамлы жумыслар да исленип атырғанлығын да айтып өтсек арзыйды. Өзбекстан Автомобиль транспорты агентлиги Қарақалпақстан Республикасы басқармасы тәрепинен де айтарлықтай жумыслар исленип атыр. Атап айтқанда, басқарма хызметкерлери өткен жыл даўамында ҚРИИМ Жол ҳәрекети қәўипсизлиги басқармасы, МСИ хызметкерлери менен биргеликте жүк ҳәм жолаўшы тасыў бойынша лицензияға ийе болмаған, лицензия шәртлери орынланыўын қадағалаў бойынша 195 мәрте рейд өткерген. Рейдлер даўамында жәми 2840 нызамбузыўшылық анықланған. Бул нызамбузыўшылықлардың 1783и физикалық, 1057си юридикалық тәреплер тәрепинен жүз берилген. Соның 197си лицензияның талап ҳәм шәртлерин бузған, 943и лицензиясыз автотранспорт хызметин көрсеткен. Соннан 591 нызамбузыўшылық судта көрип шығылып, нызам бузыўшы шахс­лардан 263,9 миллион сум жәрийма өндирилген.

Басқарма тәрепинен өткен жылы 454 жүк тасыўшы, 8461 жолаўшы тасыўшы автотранспорт­ларға жәми 9615 лицензия карточкалары берилген. Мәмлекетке 2182,5 миллион сум бажы пулы өткерилип, арзаларды көрип шығыў ушын 3 398 394,7 сум мәмлекетке төленген.

Автотранспортта жүк ҳәм жолаўшы тасып, төлемли хызмет көрсетиўши тасыўшылар тәрепинен лицензия питиминиң талаплары ҳәм шәртлерин, азанғы техникалық ҳәм медициналық тексериўден өтиў орынларын әсбап-үскенелер, қәнигели хызметкерлер менен тәмийинлеў бойынша ҚРИИМ ЖҲҚ бас­қармасы ҳәм МСИ хызметкерлери менен бирге өткерилген мониторингта үйренип шығылған.

Бүгинги күнде Қарақалпақстан Республикасында 350 жолаўшы тасыў кәрханалары, 423 жөнелис бар болып, соннан 47 қалалар аралық автобус жөнелислери, 38 қалалар аралық микроавтобус жөнелислери, 79 қала әтирапы автобус жөнелислери, 127 қала әтирапы микроавтобус жөнелислери, 10 қала иши автобус жөнелислери, 104 қала иши киши микроавтобус жөнелислери, 18 ўәлаятлар аралық автобус жөнелислери бар.

Республика бойынша қала ишинде 5, районларда 14, жәми 19 жолаўшы автовокзаллары ҳәм автостанциялары ислеп тур. Соннан өткен жылы Мойнақ районындағы жолаўшы автовокзалы 125 миллион сум қаржы есабынан қайта реконструкциядан шығарылды. Быйылғы жылда Шымбай ҳәм Тахта­көпир районларындағы жолаўшы автовокзалларына реконструкция ислеў ушын 200 миллион сум муғдарында қаржы ажыратылып, оңлаў жумыслары баслап жиберилди. Сондай-ақ, Қоңырат районындағы «Қарақалпақстан» АПЖ аймағында жайлас­қан жолаўшы автовокзалы быйылғы жылда жергиликли исбилерменниң қаржысы есабынан жаңадан қурып берилетуғын болды. Пайтахтымыздағы  арқа автовокзал май айында «Таслақ» елатындағы, Гөне қала аймағындағы жайласқан автостанция «Жийдели-Байсын» елатында жаңадан қурылып атырған жолаўшы автовокзалларына көшириледи.

Өткен жылы 5 ашық тендер таңлаўы өткерилген.

Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 2011-жыл 18-майдағы 139-санлы «Жөнелиссиз таксилер жумысын тәртипке салыў ис-режелери ҳаққында»ғы қарарының орынланыўын тәмийинлеў бағдарында 740 лицензия карточкаларына ийе болған автотранспортлардың барлығы сары реңге боял­ған.

2016-жылы автотранспорт хызметин көрсетиўден 32164,0 миллион сум түскен болса, 2017-жылы 38600,0 миллион сум түсип, реже 110,7 процентке орынланған. Бүгинги күнде басқармада «Исузи» маркалы 21, 37, 42, 74 сыйымлылыққа ийе автобуслар бар.

Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 1992-жыл 4-марттағы 221-санлы «Авиация ҳәм автомобильде тасыў тарифлери ҳаққында»ғы қарарына тийкарланып, 1992-жыл 6-майдан баслап қалалар аралық автобус жөнелислеринде тариф еркин баҳаға өткерилиўи  әмелге асырылсын деп белгиленген. Сол себепли, 2014-жылдың февралынан баслап тарифлердиң өзгериссиз турғанлығы ҳәм Қарақалпақстан аймағында жолаўшы тасыў менен шуғылланыўшы автотранспорт кәрханалардан транспорт хызметиниң өзине түсер баҳасы бо­йынша келтирген усынысларына тийкарланып, Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси жанындағы  республика аймағында қала әтирапы ҳәм қалалар аралық автотранспорт жөнелислеринде жолаўшыларды тасыўды шөлкемлестириў комиссиясының 2018-жыл 2-февраль күнги мәжилис  баянламасы қарары менен 2018-жыл 10-февраль күнинен баслап жөнелис тарифлерине өзгерис киргизилди. Буған көре 1 жолаўшы ушын километр тарифи Республика  иши, қалалар аралық автобус жөнелислери ушын 82 сум, микроавтобус  жөнелислери ушын 85 сум,  жеңил такси жөнелислери ушын 130 сум муғдарында белгиленди.

Сондай-ақ, Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 1994-жыл 8-сентябрь күнги 455-санлы «Қалада ҳәм қала әтирапына қатнайтуғын жолаўшы тасыў транспорты хызметлериниң тарифлери ҳаққында»ғы қарарына тийкарланып, 1994-жыл 1-октябрьден баслап қала әтирапындағы жөнелислер бойынша қатнаўшы автобуслар ушын тариф еркин баҳаға өткерилиўи әмелге асырылсын, деп белгиленген. Сонлықтан, 2014-жылдың февраль айынан тарифлердиң өзгериссиз турғанлығы ҳәм Қарақалпақстан Республикасы аймағында жолаўшы тасыў менен шуғылланыўшы автотранспорт кәрханаларының транспорт хызметиниң өзине түсер баҳасы бо­йынша келтирген усынысларына тийкарланып, Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси жанындағы республика аймағында қала әтирапы ҳәм қалалар аралық автотранспорт жөнелислеринде жолаўшыларды тасыўды  шөлкемлестириў комиссиясының 2018-жыл, 2-февраль күнги мәжилис баянламасы қарары менен 2018-жыл, 10-февраль күнинен баслап жөнелис тарифлери өзгерди. Яғный 10-февральдан баслап бир жолаўшы километр тарифи қала әтирапы автобус жөнелислери ушын 80 сум, микроавтобус жөнелислер ушын 85 сум муғдарында белгиленди.

Өткен жылы жолаўшы тасыўшы кәрханалар тәрепинен 39 автобус алынған. Быйылғы жылы болса 40 автобус алыныўы режелестирилмекте.

 

Бәнтбасар

Әлбетте, биз бүгинги күнде республикамыздағы автотранспорт тараўында жүз берип атырған машқалалар алдағы ўақытларда тийисли уйымлар тәрепинен қадағаланып, тәртипке салыныўына исенип қаламыз. Себеби, 2018-жыл 6-март күни Өзбекстан Республикасы Президенти Ш.Мирзиёевтиң «Автомобиль транспортын басқарыў системасын буннан былай да жетилистириў илажлары ҳаққында»ғы қарары қабыл етилди. Қарарда улыўма пайдаланыўдағы жолаўшылар тасыўларын әмелге асырыўды онлайн тәризде автоматластырылған мониторинг етиў системасын оператив хызметлер системалары менен интегралласқан жағдайда жаратыў ҳәм енгизиў, бирден-бир автоматластырылған жол ҳақы төлеми сис­темасын енгизиў, орынлардағы жергиликли мәмлекетлик уйымлар қарамағында болған улыўмалық пайдаланыўдағы жолаўшы жөнелислериндеги тоқтаў бәндиргилерин қурыў, реконструкциялаў ҳәм оңлаў жумыслары алып барылатуғынлығы атап өтилген.

Сондай-ақ, «Өзавтотранс» агентлиги жанында автомобильде жолаўшылар ямаса жүклерди тасыў, транспорт-логистика жумысларын әмелге асыратуғын бийғәрез қәнигелескен, юридикалық шахс ҳуқықлары тийкарында кәрханалар шөлкемлестирилетуғынлығы ҳәм тағы басқа да тараў жумысларын еле де жетилистириў бойынша анық ўазыйпалар белгилеп берилген.

Биз елимизде ҳүрметли Президентимиз басшылығында жүргизилип атырған тараўға байланыслы реформалардың орынланыўының тәрепдарымыз. Солай екен, жағдайға усы көзқарас­тан қарап баҳа бериўимиз керек. Себеби, ҳәрекеттеги Нызамлар, Президент Пәрманлары менен қарарлары ҳәм тағы басқа да нормативлик ҳүжжетлер елимизде жүргизилип атырған реформалардың саррас турмысымызға енгизилиўи ушын қабыл етиледи.

Сағынбай  ОРАЗЫМБЕТОВ,

«Еркин Қарақалпақстан» газетасының өз хабаршысы.

Дерек: erkinkarakalpak.uz

Бөлимлер