Қарақалпақстан телерадиокомпаниясы директоры: «Ретро ленталар …», ямаса шалағайлаў кәсиплесиме жуўап

Таңлаған кәсибин сүйетуғын ҳәр бир инсан ɵзиниң жетистирип атырған ɵнимлериниң, халыққа кɵрсетип атырған хызметлериниң сапасы ҳаққында билиўди, олар ҳаққындағы жәмийетшиликтиң пикирлерин есапқа алыўды мақсет етсе жоқары нәтийжелерге ериседи. Халық хожалығының барлық тараўларында болғанындай, бизиң Қарақалпақстан Республикасы телерадиокомпаниясында да бул бағдарда бир қатар жумыслар әмелге асырылып атыр. Халқымыздың жетискенликлерин тек ғана Қарақалпақстанға емес, ал пүткил Ɵзбекстанға тарқататуғын, пуқаралардың дәрти менен жасап, машқалаларын шешиўге азғана болсада үлесин қоса алса ɵзлерин бахытлы санайтуғын журналистлер ҳәм инженер-техник хызметкерлер мийнет етип атырған жәмәәтимиздиң баслы мақсети бәсеки күннен-күнге ɵсип баратырған медиамайданында ең жоқары талап қойыўды ɵзине әдет еткен телетамашагɵйлердиң ҳәм радиотыңлаўшылардың кеўлинен шығатуғын ɵним таярлаўдан ибарат. 

«Халық пенен пикирлесиў ҳәм инсан мәплери» атамасы менен тарийхқа кирген 2017-жыл дɵретиўшилик жәмәәтимизди телевидение ҳәм радио ықласбентлери менен жәнеде жақынластырды. Республикамыздың барлық қала ҳәм районларында ɵткерилген ушырасыўларда халқымыз телевидение ҳәм радио дɵретиўши жәмәәтлери ағзаларына ɵзлериниң кеўиллерине түйип жүрген пикирлерин ҳәм усынысларын билдириўлери жумысларымызды еледе жаңландырыўға, кɵрсетиў ҳәм еситтириўлер жойбарларын  ықласбент талғамынан келип шығып белгилеўге  тийкар жаратты. Усындай ушырасыўларды 2018-жылдада даўам еттириўди мақул кɵрдик. Биз ɵз жумысымызды жақсылаўды мақсет етер екенбиз, әдил ықласбентимиздиң ҳәр бир сын – пикирин, тилек-ɵтинишин жәмәәтимиз бенен үйренип шығыўға, терең анализлеп талқылаўға, орынлы айтылған кемшиликлерди сапластырыўға бар күшимизди жумсаймыз. «Сын дүзелмей мин дүзелмейди» дегениндей, ɵткен жылда телевидение ҳәм радио жумысы менен байланыслы болған ҳәр бир арза, хат ҳәм мүрәжәәт, керек болатуғын болса телефон арқалы келип түскен шағымның бирде биреўи дыққат орайынан шетте қалмады. Дурыс, ғалаба хабар қуралларында жумысымызға байланысы болған мақалаларға кең орын берилмекте деп айта алмаймыз. Сонлықтанда жетекши газетамыз болған «Еркин Қарақалпақстан»ның усы жыл 8-февраль санында «Жеке пикир» рубрикасы астында жәрияланған «Ретро ленталар қашан тилге киреди!» мақаласы итибарымызды тартпай қалмады. Мақала авторы архив фондынан пайдаланыўдың әҳмийети туўралы тоқтала отырып, бул бағдарда Қарақалпақстан телевидениесинде қандай жумыслар алып барылып атырғанлығы ҳаққында үйренгенлери бойынша пикир жүргизеди. Оның пикиринше миллий мәдениятымызды, қосықшылық ɵнеримизди раўажландырыўға үлкен үлес қосқан атқарыўшылардың ленталары телевидение полкаларында шаң басып қалып кеткен екен. Усы орында баспа сɵз кеңислигиндеги кәрўанбасы газетамыздың «Жеке пикир» айдары астында мақаласы жәрияланған автордың Қарақалпақстан хабар агентлигинде жумыс алып баратуғынлығына ишара қылыўы дыққатымызды тартпай қалмады.  «Бул агентлик қашаннан берли ɵз хызметкерлериниң жеке пикирин баспа сɵз ҳәм ғалаба хабар қуралларында жәриялаў ушын жиберетуғын шɵлкемге айланды екен?» деген саўал туўылады. 

Мәмлекетимизде ҳәрекет етип турған нызамларға бола, ҳәр бир пуқараның мәлимлеме алыў ҳуқықы кепилленген. Соның менен бирге мәлимлеме алыўға байланыслы сораў жазба, яки аўызша түрде әмелге асырылыўы нызамда белгиленген. Жеке пикирин ɵзи жумыс ислейтуғын агентлик арқалы жәриялаған журналист инимиз болса телевидение фонды менен байланыслы болған саўаллары менен компаниямызға жолықпағаны ɵкинишли жағдай, әлбетте. Журналист бундай темаға сын баҳа менен қарамастан алдын архив фондымызға ең болмаса бир мәртебе келип кеткенинде мақаласында «ɵзи ушын белгисиз» деп баҳаланған сораўларға жуўап алған болар еди.  

Ҳәзирги ўақытта алып барып атырған жумысымыздың дерлик барлық тәреплерине сын кɵз қарас пенен қарап отырсақта, мақала авторы сɵз еткен мәселе бағдарында таярланған кɵрсетиўлерге азғана тоқталып ɵтпекшимен.  Қарақалпақстан телевидениесинен ретро қосықларды еситкиси келетуғын тамашагɵйлер ɵткен жылдың ɵзинде фондымызда сақланып турған А.Шамуратова, С.Мамбетова, Д.Қайыпов, А.Қудайшүкиров, Қ.Матьяқупова, З.Хожаназарова, Д.Атажанов, Т.Дошумова, Б.Ɵтепбергенова, Б.Закиров, М.Сапаева, Н.Мусаев, Г.Тилеўмуратов, А.Тарийхов, А.Қайратдинов, К.Абдуллаев, Т.Қурбанов, Т.Қалендеров, Ж.Сырымбетов, Ж.Базаров, Г.Раметова, Қ.Аллаяров, Б.Надыров, Р.Хожасов ҳәм басқада кɵплеген атқарыўшылардың, сондай-ақ Ɵзбекстан ҳәм Қарақалпақстан кɵркем-ɵнер ғайраткерлериниң «Әмиў бүлбиллери» атлы концерт бағдарламаларын тамашалап, ɵзлерине таўсылмас заўық алыўға миясар болды.  Усы орында Ч.Елмуратовтың келтирип ɵткен «Архив материалларындағы белгили дɵретиўши тулғалардың  фото-сүўретлери ҳәм халқымыздың миллий бақсышылық-жыраўшылық нама-қосықлары арқалы олардың дɵретиўшилик  мийнет жолын еске алыў бағдарындағы жас талантлылар ɵз-ара беллесетуғын «Саз ҳәм ҳаўаз» ток-шоуы ɵзиниң әҳмийети менен пикиримизге мысал бола алады» деген қатарларына түсиник берип ɵтпекшимен. Кɵркемлик кеңесимизде атамасы ɵзгертилгеннен соң эфирге бир мәртебе ғана берилген  кɵрсетиў ҳаққындағы бул қатарлар, әлбетте, оның кɵрсетиўимизди таярлайтуғын журналисттиң дɵретиўшилик жумысының үлкен ықласбенти екенлигин дәлиллеп  турыпты. Бирақ, «Қарақалпақстан» телеканалы жәмәәти тәрепинен жақынға шекем халқымызға инәм етип келинген ҳәм ҳәзирги ўақытта эфир жүзин кɵрип турған А.Ɵтениязованың «Қәлбимдеги қосықлар» ҳәм «Арамыздағы әпсаналар», Т.Матбаеваның «Сиз сүйген қосықлар», Н.Матекеевтың «Уллы зибан», архив материаллары тийкарында таярланатуғын  «Умытылмас ҳаўазлар», «Бақсылар лапызы»» кɵрсетиўлеринде ҳәм  турақлы түрде бағдарламаларымыздан орын алған архив концертлеринде, сондай-ақ ҳәр күни эфирге узатылып атырған «Ассалаўма-алейкум, Қарақалпақстан!» кɵрсетиўиндеги «Бир саздың тарийхы», «Бир қосық тарийхы» ҳ.т.б рубрикаларда газетада кɵтерилген тема әтирапында сɵз жүритилип, ески қосықлар жаңлап турғанлығын мағлыўмат ушын айтып ɵтиў орынлы деп есаплайман. 

Тилекке қарсы, архивимизде сақлаўлы турған айырым ленталарымыздың сапасы техникалық талапларға жуўап бермегенликтен еле «сайрап кете алмай атырғанлығы» да бар гәп. 

Телевидение тараўында отыз жылдан берли хызмет етип киятырган болсам, усы дәўир ишинде телевизиялық техниканың онға жақын форматлары ɵндириске енгизилди. Ҳәзирги ўақытта ең заманагɵй цифрлы форматқа ɵтиў басқышындамыз. Сонлықтан буннан 30-40 ҳәм оннанда кɵбирек жыллар алдын сүўретке алынған архив материалларын цифрлы форматқа  айландырыў ислери жүргизилмекте. Бул процесстиң ɵзине тән қыйыншылықлары ҳәм машқалалары болып, оларды шешиўге бираз ўақыт, қәрежет, арнаўлы техника талап етиледи. Бундай қыйыншылықлар ҳеш бир телеканалдыда шетлеп ɵтпеген десек қәтелеспеймиз. Болмаса Ɵзбекстанның мақтанышы болып, бурынғы аўқамның барлық үлкен стадионларын ләрзеге келтирген «Пахтакор» футбол командасының 1979–жылғы авиакатастрофаға шекемги бирде-бир ойынының лентасы сақланып қалмағанлығын не менен түсиндиремиз? 

Бир қанша ўақытлардан берли административ жумыслар менен бәнт болып, дɵретиўшилик жумыстан жырақласқан мениң ɵзимди ақ қағазды қаралаўға ийтермелеген мақалаға тағыда қайтпақшыман. Балалығымнан баслап газетаға мақала жоллаған хатларымды «Ҳүрметли редакция! Мениң  жазған мақаламның қәте-кемшилигин кɵрип шығып, мақул тапсаңыз газетаға жәриялаўыңызды ɵтиниш етемен» деген қатарлар менен баслаўға, ал тележурналистлик жумысқа кирискен ўақытлары устазларымыздың «Жазған материалларыңызды және бир мәртебе кɵзден ɵткериўге, ҳәриплериңиздиң қуйрық-жалларын тартып қойыўға еринбеңлер!» (бул шәрттиң екинши бɵлиминин мәнисин ески жазыў машинкаларында жумыс ислеп кɵрген журналистлер жүдә жақсы биледи) деп айтқанларына үйренип кеткенлигигимнен болса керек - әдебият, кɵркем ɵнер, сондай-ақ ғалаба хабар қураллары ɵнимлерине жоқары талап қойыўға әдетленгенмен. Қолыма алған китабымдағы, ямаса газета-журналымдағы материалларға сын кɵз қарас пенен қарайман. Бул мақалада тилимиздиң қағыйдаралары тийкарында таярланбағанлығы тек ғана менин емес, ал кɵпшилик газета оқыўшыларының да итибарына түскен болыўы керек. Бириншиден бас ҳәриплерди, соның менен бирге иркилис белгилериниң орынсыз қолланылып, автордың орта мектептиң оқыўшысы сыяқлы қәтелерге жол қойғанлығы болса, екиншиден мақала ийесиниң жүзикке қас қондырмақшы болып ислеткен «ретро» терминине берген анықламасында. Оның пикиринше бул термин тек ғана ɵтмишти еске салатуғын жағымлы қосықлар мәнисин аңлатар екен. Ал «Alma mater»имизде латын тилин оқыған ўақытлары үйренгенимиз бойынша  болса, аты аталған сɵз «артқа» (арқаға), «арқаға қайтыўға жɵнетилген» деген мәнислерди билдиреди ҳәм ҳәзирги ўақытта ушыраса бермейтуғын мәдений ҳәм материаллық қунға ийе ески буйым ҳәм нәрселерге қолланылады, яғный тек ғана қосыққа емес. Бай ҳәм гɵззал латын тилиниң ибараларын қолланғанда мақала ийеси «Non sholae, sed vitae discimus» - «Бизлер мектеп ушын емес, ал ɵмир ушын оқыймыз» деген даналығына әмел қылғанда жумысының қуны артқан болар еди. 

Улыўма алғанда бул жас журналисттиң жазған мақалаларында ҳеш кимге түсиниксиз терминлердиң, сɵз дизбеклериниң қолланылыўы тез-тезден ушырасып турғанлығының да гуўасы болдым. Мәселен, «Қарақалпақстан жаслары» газетасының 2017-жыл 16-февраль санындағы «Ана образынан басланған дебьют (?) роль» атлы мақала пикиримди тастыйықлап турыпты десем қәтелеспеймен. Бунда бириншиден мақаланың атамасының ɵзи толық мәниге ийе жуўмақланған пикирди билдирмей турғанлығында болса (оған қосымша кɵзге тасланатуғын бир грамматикалық қәте менен), екиншиден  мақаладағы репитиция, Сильвестор сияқлы шет тиллерден кирип келген сɵзлердиң де қәте менен жазылғаны. Редакцияға келген жумысларды кɵзден ɵткерместен  жәриялай бериў ҳеш бир газетаның да абыройын кɵтериўге хызмет етпейтуғын шығар деп ойлайман. Усы мақаланың мени таң қалдырған және бир жери, автордың Алексей Толстойдың қәлемине тийисли болған «Буратино» (анығырағы «Алтын гилт, ямаса Буратиноның басынан кеширгенлери») шығармасын ҳеш тартынбастан Лев Толстойдың атына ɵткерип жибергенлигинде болды. Билмедим, онысызда жетерли муғдарда романлар, повестьлер, гүрриңлер жазған ҳәм ɵзи жасаған дәўиринде ақ классикке айланып үлгерген уллы рус жазыўшысына бундай жасалма абырой зәрүрме еди?   

Усы орында ɵзиме кɵп ўақытлардан берли тынышлық бермей жүрген тағы бир мәселе  бойынша пикирлеримди ортаға таслаўды мақул кɵрип отырман. Жақында бир таныс тәжирийбели журналист ағамыз ɵзиниң ислеп шыққан жаңа жойбары менен танысып кɵриўди ɵтиниш етип қалды. Мазмуны атына сай етип таярланған басылымдағы грамматикалық, соның менен бирге полиграфиялық қәтелер жаңа ғана жарық кɵрген ɵнимнен оқыўшы, соның ишинде мен күтетуғын үмитлерди пушқа шығарды.  

Журналистлердиң белсендилигин арттырыў менен байланыслы мәселелер ҳәзирги ўақытта мәмлекетимиздиң басшыларынан баслап халықтың барлық қатламларын қызықтырып атырғанлығы ҳәммемизге мәлим. Жақында усы машқалаға бағышланған үлкен бир мақаланың республикалық газеталардың биринде жәрияланыўы уйқыда жатырған бир қатар журналистлерди оятыўға түртки салғандай болды. Бул ушын авторға миннетдаршылығым кɵп. Бирақ мақаладағы аты дуйым журтқа мәлим социаллық тармақтың атамасында қайта-қайта тәкирарланған қәтелик болса мийнеттиң қунын әдеўир пәсейткен. Усы мүнәсибет пенен мен республикамыздың барлық жас журналистлерине бир бийпул мәсләҳәт бериўди мақул кɵрип отырман. Ҳеш биреўиңиз тилимизге басқа тиллерден кирип келген сɵзлерди қолланыўдан қашпаңлар! Тек ғана ɵзиңиздиң компьютериниздеги «Word» программасында таңлаған сɵзиңизди жазған ўақытта оның асты сызылған, яки сызылмағанлығына дыққат қаратсаңыз болды терминди  қәте  ямаса дурыс қолланып атырғанлығыңызды  билип аласыз. 

Автор және ɵз мақаласында жаңадан ашылған «Jaslar TV» телеканалының жумыслары ҳаққында жазады. Оның пикиринше  клиплер, кино ҳәм мультипликациялық фильмлер жибериў менен шуғылланып атырған жаңа телеканалдың доретиушилик жумыслары унамлы екен. Бәсеки болмаса раўажланыў болмайтуғынлығын жақсы түсинетуғын жәмәәтимиз бул телеканалға «Баслаған қәдемиңиз қутлы болсын, халқымыздың кеўлинен шығатуғын жойбарларды әмелге асыра бериңлер!»  деген тилеклерди тилейди. Ал мақала авторына болса тест режиминде жумыс алып барып атырған жана телеканалдың дɵретиўшилик жумыслары баслана қоймағанлығын, тамашагɵйлердиң дыққатына усынылып атырған видеоматериаллардың ҳәзирше «кɵрсетиў» емес екенлигин еслетип ɵтпекшимен. Телевидениеде «кɵрсетиў» деп  пүткил бир жәмәәттиң – журналист, режиссёр, диктор-баслаўшы, телевидение инженерлери, видеооператор, телеоператор, шырақ устасы, администратор, монтажшы, сес режиссёры,  машина айдаўшысы ҳәм тағы басқа кәсип ийелериниң тастыйықланған реже тийкарында қабыл етилген сценарий бойынша биргеликте ис жүргизиўи нәтийжесинде таярланатуғын ɵним түсиниледи. 

Сонлықтанда ɵз мақаласының атамасын отырған столын муш пенен урғандай етип үндеў белгисин қойыў менен жәриялаўды мақул кɵрген жас журналистке ҳәм оны кɵзден ɵткерип баспаға жибериўге рухсат берген редакторларына  латынның  «Quod scripsi, scripsi» - «Жазғым келди-жаздым» деген қанатлы қатарындағы сыяқлы ис тутпаўды, ал керисинше кɵтерген машқаланың түп-тамырына шекем үйрениўди, тийисли орынлардан, басшылардан ҳәм қәнигелерден ɵз саўалларына жуўап алғаннан соң ғана мақала жазыўға отырыўды, Джек Лондонның «Мартин Иден» атлы романын оқып кɵриўди ҳәм бул арқалы  газета ҳәм журналда мақала жәриялаўдың қыйыншылығын ҳәм жуўапкершилигин және бир мәртебе терең аңлаўды мәсләҳәт берген болар едим. 

 
Қаллибек Нағметов  
Қарақалпақстан телерадиокомпаниясы директоры

 

Қорақалпоғистон янгиликларини телеграмда кузатиб боринг -  https://t.me/kruzuz

Қорақалпоғистон янгиликларини facebook'да кузатиб боринг - https://www.facebook.com/groups/kruz.uz/

Қорақалпоғистон янгиликларини instagram'да кузатиб боринг - https://www.instagram.com/kruz.uz/

Бөлимлер