Академик Жуманазар Базарбаев: Дәстүрлеримизди ықшамлаўдың жоллары қәне?!

Жақында баспасөзде жәрияланған республикалық «Мәҳәлле» қайырқомлық жәмийетлик қоры ҳәм «Нураный» қоры белсендилериниң ўатанласларымызға мүрәжаты елимизде инсан мәплерин тәмийинлеў, халқымыздың турмыс дәрежесин жақсылаў, жаңа турмыс тәризин жетилистириў, өмиримизди мазмунлы етиў бойынша ҳүрметли Президентимиз Ш.Мирзиёевтиң алға қойған ўазыйпаларына тиккелей үлес қосыўға бағышланған тарийхый ўақыя болды.

Бунда дәстүрлердиң мазмунын бузбай, оның адамды ардақлаў мәнисин, тәрбиялық характерин түсиндириў ҳәм сол қәдириятларды ықшамлы, дәбдебе қылмай, мабаға айландырмай, ҳәммеге дурыс келетуғын тәртипте өткизиў ҳәзирги заманның тиккелей ўазыйпасы екенлиги көрсетилген.

Дәстүрлер халықтың әсирлик жолдасы, қорғаны, айрықшалығы, келбети. Ол уллы қәдирият. Өткен шоралар дәўиринде адамларды өзиниң ата тегин, өзлигин билмейтуғын манқуртқа тәрбиялаған жағдайда да, халқымыз өзиниң миллий дәстүрлерин умытпады, оған сүйенип жасады. Тарийхта дәстүрлер өзгерип турды. Уллы бабамыз Берунийдиң айтыўы бойынша, түрклер ислам динине кирместен бурын марҳумның қәбирлерине оған ҳүрмет көрсетип ҳәм оны тынышландырыў ушын аўқатларды апарып қоятуғын дәстүри ямаса ҳаяллардың пәренже жамылыўы, қыз ушын жигитлердиң таласыўы, ямаса шоралар заманында өлини митинги етип көмиў дәстүри ҳәм тағы басқалар тарийхтан түсип қалғаны белгили.

Ҳәзирги елимиздиң жаңаланыў дәўиринде де дәстүрлеримизди ықшамлаў ҳәм оны заманымызға сай атқарыў жолларын табыў жүдә әҳмийетли мәселе болғанлықтан аты аталған мүрәжат жүдә ўақтында ҳәм орынлы болды.

Қарақалпақ халқы «Өзи кишкене болса да, дәстүри пилге аўыр» (И.Юсупов) көп дәстүрли халық. Бул бир жағынан жетискенлик, бир жағынан кемшилик. Жетискенлиги сонда, миллетти дәстүрлери сақлаған, айрықшалығын билдирип, менталитетиниң бир белгиси ретинде хызмет атқарған. Кемшилиги сол, дәстүрлерди сақлаўда, орынлаўда көп энергия, ўақтымызды сарп етип, оған ҳәдден зыят итибар берип, молшылыққа берилип, раўажланыўдан артта қалған.

Енди елимиздиң раўажланыўында адам факторынан толық пайдаланыў ушын дәстүрлерди ҳәзирги заман талабынан қараўға туўра келип отыр.

Мүрәжатта: «Соңғы ўақытларда тойлар, шаңарақлық байрамлар, марҳумларды еслеўге бағышланған илажларды өткериўде даңқпаразлық, өзин көз-көз етиў, әтирапындағы жасап атыр­ған адамлардың ҳал-жағдайын инабатқа алмаў, халқымыздың үрп-әдетлерин ҳәм дәстүрлерин менсинбеўшилик сыяқлы жаман иллетлер көзге тасланбақта» деп ашық-айдын дурыс айтылған.

Сол мүрәжатта бул иллетлерден қутылыўдың жоллары қандай, деген сораўды ҳәмме ўатанласларымыздың алдына қойылғанлықтан, бул мәселеде жүдә тәшўишленетуғын зыялылардың бири ретинде тойларды ықшамлаў ҳаққында пикирлеримди билдирмекшимен.

Ең дәслеп үйлениў тойлары мәселеси. Еки жастың қосылыўы, тәбияттың муқаддес нызамын орынлаў, үлкен инсаный қуўаныш. Адамлар тойды жаңа шаңарақ пайда болып атыр­ғанлығына шадланып, «бизиң келешегимиз, избасарымыз пайда болып, шаңарақ ишинен шаңарақ шығып атыр, келиңлер, қуўаныңлар, бәрекелла айтып ақ пәтия бериңлер» деген шақырық. Бул қуўанышлы ўақыяны тойлаў, қуўатлаў саўаплы ис. Бирақ, бул қәстерли исти белгилегенде ҳәдден асыў, атын шығарыў, менменлик, мол дастурхан, бул ўақыяның әҳми­йетин төменлетиў, ақылға сыймайтуғын адамлардың наданлығының нәтийжеси. Сонлықтан биз жасап атыр­ған цивилизация дәўиринде бул наданлыққа қарсы билимди, ақыл-парасатты қолланып, халықты ақылландырыў ҳәм пайдалы тәрепине қарап жол көрсетиў жүдә әҳмийетли.

Еки жастың өмирликке қол усласыўы миллий әдептиң шеңберинде болыўы биринши мәселе. Ең дәслеп жаслар ата-ананың ырзашылығы менен некеге кириўи лазым.

Ҳәзир үйлениўдиң үш жолы белгили: биринши, қызларды той берип узатыў, жүдә мақул жолы. Екинши, ата-ананың рухсаты менен қашып кетиў (алып қашыў емес), бул тәшўишли жол. Үшиншиси, қызды көшеден зорлап, алдап алып қашыў, бул пүткиллей надурыс ҳәм жынаятлы жол.

Екинши жолдың тәшўиши сонда, «ҳәзир той берип отырыўға мүмкиншилигимиз жоқ», «теңиң болса кете бер» деп рухсат етилиўине қарамай, қыз кеткеннен кейин «қуўғыншылар», «тәпбердилер» тайын турып, «пәлен нәрсе болмаса тойға рухсат бермеймиз» деген ҳәм усы арада жигит тәрепине қойылатуғын талаплар дәстүрдиң бузылыўына себеп болып атыр. Ал, оның орнына жаслардың бахтын ойлап еки жақтың да жағдайын есапқа алып, «журт не десе де» өзлериниң пайдасын билип ис қылыў жүдә орынлы болар еди.

Ал енди, көшеден еркли-ерксиз қызларды машынға зорлап мингизиў, үйине апарып, енди маған «қатынсаң» деп жәриялаў жүдә орынсыз ўақыя. Бул исте өзиниң намысын қорғап, үгитке көнбей, жасы үлкенлерине шағым етип, ҳәттеки, өзиниң әке-шешесин шақыртып, өзин қорғаған қызлар аз емес. Ал, еки ойлы болып: «егер қайт­сам қайтпа атын ийелеймен» деп ойлаған, өзиниң келешегине толық исеними жоқ қыздың ығбалының жар­қын, бахтының толық болыўы нагүман. Зорлық араласқан неке турақлы болмайды. Бәрибир изи ўайран болыўы мүмкин. Изертлеўлерге қарағанда, Қарақалпақстанда гейпара жаслардың айрылысыўының тийкарғы себеби зорлық пенен алып қашыўға ушыр­ағанлардың арасында көп екени белгили.

Екинши бир дәстүрди ықшамлаўдағы аўыр жағдай қуда-қудағайлық мәселесинде ушырасады. «Бай менен бай қуда болса, араларында жорға жүреди, жарлы менен жарлы қуда болса, араларында дорба жүреди, бай менен жарлы қуда болса, қайдан қуда болдым деп зорға жүреди» деген хал­қымыздың бурынғы түсиниклерин де дүзетиўге туўра келеди.

Бунда қудалар арасындағы қатнастағы қалың мал, қәделер дыққат аўдарарлық мәселе. Қалың малдың шеңбери де айтарлықтай жоқары болып кетти: «Некениң жақсысы — оның қалың малының жеңилирек болғаныдур» деген Пайғамбарымыздың тапсырмасына қарамай, оның муғдары асып бармақта. «Пәленшениң қызы пәленге кетти. Бизиң қыз оннан кем бе, деген жарысыў пайда болады». Көпшилик қалың мал қыздың өзине қайтады деген сөзге байланыслы, дәбдебелик ислери де дәстүримизди бузды. Барған жери қазан-табақсыз ямаса көрпе-төсексиз отырғандай, атасы қызын көп түрли шаңарақ дәскелери менен, ҳәттеки шайнек-кесеге дейин береди. Бул дәскелер жигиттиң үйинде де бар емес пе! Оннан кейин түрли қәделер — сандық ашыў, баспа-бас сарпайлаў дәбдебеге айланды. Булардың бәри ысырапгершиликтиң әламаты. Олардың қыз-жигиттиң татыўлығына улыўма пайдасы жоқ. Сарпай алғанлар өз жайына кетеди, жаслардан кейин хабар да алмайды. Бул бос­қа кеткен мийнет ҳәм көп артықша қәрежетлер емес пе?!

Биреўлер қыздың үйинен келген дүньясы толық болмаса, келинниң сол үйде қәдири болмайды-мыш. Бул қәте, надурыс пикир. Еки жас қосылғаннан кейин «меники» дегенди умытып, «биз» деген татыўлықты, дүнья-малын бөлмей «бизики» деп жасайды. Әне, усы психология татыўлықтың тийкары. Гейпаралар узатылып атырған қызына автомашиналар береди. Ондайлар көп емес, бирақ олардың шаңарағында ҳақыйқый шын татыўлық орнамай, меҳрибанлық узаққа созылмайды. Бөлеклене бериў кесапаттың басы.

Ал, қуда шақырыспақта да еки тәрепте де усы ғаўғалар, усы саўғалар қайталанады. Яғный, зат алмасады. Қудалыққа кем дегенде жигирм бес адам болып барып, онда да үлкен ысырапкершилик пайда болады. Оның орнына бир-бириниң арасында бундай дәбдебелерсиз, ықшам ғана қатнасып ысырапгершиликке жол қоймай, шаңарақлардың арасындағы қудалық ақылға муўапық, кишипейиллик пенен басланса дурыс болады.

Еки жастың мурындық ата-анасы сыяқлы дәстүрлер де ҳәзирги күнде өзиниң қәдирин жойытты. Ҳәмелдеги адамларды мурындық ата қылады да, кейин ол ҳәмелден түссе кеўилсиз қатнаслар орнайды.

Той өткериў ҳәзир хожалыққа аўыр түсип атыр. Кем дегенде 40 үйге қонық бериў ҳәм ол үйлерде толық дастурхан жайыў. Ол үйге баратуғынлардың ярымынан көби кирмеўи, қанша аўқатлық затлардың ысырап болыўына алып келмекте. Гейпаралар той алдында жетерли қәрежети болмағанлықтан тойға керекли затларды дүканлардан қарызға алады ҳәм тойға түсетуғын пулдан төлеймен деп ўәде етеди. Мүмкин, той сол қарызларды қаплар-дә, бирақ сен өмириңде тойға сол ақшаларды әкелген адамларға қарыздарсаң-ғо, оны қайтарыўың керек емес пе? Бул ақша саған берген аманатқа уқсамай ма! Олай болса, ҳәмме келисип бул қәрежетлерди азайтыўға болмас па екен?

Ҳәзирги ўақытта тойларды ресторанларда өткериў әдети басланды. Бул дурыс, той ықшам өтеди. Бирақ, бунда да артықша нәрселерди, жарыспақларды қысқартыў дурыс болады.

Тағы бир шешетуғын мәселе, жаслардың өзинше бөлинип «жаслар то­йын» өткериўин де қайтадан қарап шығыў керек. Бунда да артықша нәрселер көп. Тойда нырыққа сыймайтуғын ойынлар, қосықлар атқарылады. Бул тойды улыўма той менен қоса өткерсе, сонда келиншек-күйеўди ҳәмме көрип, бәракалласын айтып, оларға бахыт тилеў орынлы болар еди. Жаслар тойында жыйналған сонша көп жаслар келиншек-күйеўге жақын адамлар да емес сыяқлы. Соның ушын тойға тек жақынларын шақырып, улыўма тойға қосса, кететуғын қәрежети де аз болып, оның тәрбиялық әҳмийети де жоқарылар еди.

Үйлениў тойындағы беташар мәселесине келсек, бунда да дәстүрлеримизге жат әдетлер көп. Беташар келиншекти күйеўдиң жақынлары менен таныстырыў ҳәм бир-еки нәсият сөзлерден ибарат болыўы тийис. Буның орнына беташаршы ақша ушын адамлардың атын көбейтип, үйдиң марҳумларынан баслап нәрестелерине дейин сәлем бергизип, бир саат адамлардың ўақтын алыўды да жөнлеў керек.

Ҳәзирги дәўирде үйлениўге байланыслы қәделер де жүдә көбейип баратыр. Бурын ата-аналарымыздың турмысында қыз узатыўда сыңсыў, ҳәўжар деген ырымлар болған. Бунда қыздың таныс емес үйге барыў, сырын билмеген адам­ға қосылыў аўырлығының мысалына байланыслы қызды жубататуғын:

Өз атамның есиги жупар есик, ҳәўжар,

Кирсем-шықсам басымды сыйпар есик, ҳәўжар.

Қәйин ата есиги тикен есик, ҳәўжар,

Кирсем-шықсам басымды тырнар есик, ҳәўжар - деген сыяқлы сөзлер ҳәзирги демократия, әсиресе, ҳаял-қызларды қәстерлеў заманында, жаслардың өз муҳаббаты менен қосылып атыр­ған жағдайында жөнсиз жолламалар екенин есапқа алып, булар ҳаққында да ойланыў зәрүр.

Сондай-ақ, қыз узатыўға байланыслы қәделер, кемпир өлди, арқан кериў, күйеўдиң қалтасын қараў, келиншектиң қолын көриў ҳәм тағы сол сыяқлы әдетлерди де тоқтатыў ақылға муўапық, оны ықшамлаў, күйеўден алынатуғын қәде бир рет өз тийкарында болыўы керек. Соның менен бирге, жаслардың қосылыўына байланыслы түрли қәделер, келинге бес кийим, жеңгелерине 40-30 көйлек, қуда-қудағайларға еки тәрептен де жағалы ки­йимлерди қойыў жүдә артықша көринеди. Сол кийимлерди алғанлар я кийеди, ямаса киймейди, екинши бир дас­турханға кетеди. Демек, олардың ҳеш бири тәрбиялық характерге ийе емес. Булардың шаңарақты услап турыўда, татыўлығында әҳмийети жоқ.

Жаслардың «гулянка»сы ҳаққында да ойланыў керек. Бул мәресимдеги бийәдеплилик, ерси әдетлер менен гүресиўди талап етеди. «гулянка»да келиншектиң машинасының изинен көп санлы машинаның ерип жүриўи, жарысыў, дәбдебели ҳәрекетлер ақылға туўра келмейди. Машина ийелериниң көпшилиги тек ақша ушын жүргенлиги жақсы ҳәрекет емес. Бул «гулянка»дағы машиналардың санын қысқартыў керек. Оннан басқа, «гулянка»да келиншектиң туфлийин шешип, буны ақшаға сатып алыў үлкен әдепсизлик.

Той-мереке — адамлардың ең бахытлы мурады. Онда ҳәмме шад болады. Биреўдиң зейинине тиймейди. Бас­қаларды көреди, өзин де көрсетеди. Тойда хызмет етиў — ең әдиўли ўазыйпа. Буны мүлтиксиз орынлаў халқымыздың әзелий қәсийети. Адам тойсыз болмайды, ертең сен де той бересең, сениң тойыңда да басқалар жаны менен хызмет етеди. Демек, той адамларды бириктиреди, шөлкемлестиреди. Тойды өткизиў дәстүрлерин ҳәр бир жас әўлад билиўи керек. Бул оның ой-өрисиниң кеңейиўине, өз халқының дәстүрлерин қәдирлеўге ҳәм басқалардан айырмашылығын билиўге ҳәм сол миллеттиң ўәкили ретинде оннан пайдаланыўға мүмкиншилик береди. Өз елиниң дәстүринен безген адам басқа халықтың дәстүрине ушырайды.

Енди бизиң гәпимиздиң тоқетери сол, муқаддес дәстүрлеримизди ықшам, мәдениятлы, тәрбиялы, тәсирли етип өткериў. Әсиресе, тойлардағы ысырапгершилик, дүнья шашыўда жарыс, бас­қаларды менсинбеўшилик сыяқлы әдетлер менен есапласып, дәстүрлеримиздиң қунын көтерип, заманагөй­лестирип, ысырапгершиликти азайтып, ўақытты өз орнында пайдаланыў мәселеси, соған байланыслы оларды ықшамлаў жүдә саўаплы ис.

Халқымыздың «жыйнаған-тергениң тойға буйырсын» деген дуўалы гәпи бар. Бул адамзаттың муқаддес шаңарағын қурыўдың қәдирине айтыл­ған. Ол гәпте жыйнағаныңды мәниссиз шашыў деген емес, жүдә ықтыят бол, басқаға исенбе. Балаларының келешегин ойлаған ақыл-нәсият.

Улыўма алғанда, ҳәзирги жаңаланыў дәўиринде барлық дәстүрлердиң тек үйлениў тойларына ғана емес ҳәм бас­қа тойларды, марҳумларды еслеўге байланыслы мәресимлердеги артықмашлықты ықшамлаўды халқымыздың санасына сиңдириў ҳәммемиздиң ўазыйпамыз. Даналардың көрсет­кениндей: «Барлық ислердиң де себеплери бар, ал, жарлылықтың тек бир себеби бар, ол — ысырапгершилик» деген дурыс ақылды халқымыз түсинип жетиўи керек.

Бул әҳмийетли мәселени Ҳүрметли Президентимиз Ш.Мирзиёев өзиниң шығып сөйлеген сөзлеринде қайта-қайта атап өтип атыр. Сонлықтан, Өзбекстан Республикасы Олий Мажлис Сенатында той-тамашалар, шаңарақлық салтанатлар, мереке ҳәм мәресимлер, марҳумларды еслеўге бағышланған илажлардың өткерилиўин тәртипке салыў,  жәмийетшилик пикирин үйрениў  бойынша республикалық жумысшы топар ис алып бармақта. Солай екен, бул мәселеде бизлер де өзимиздиң пуқаралық позициямызды сақлап, өз усыныс-пикирлеримизди ортаға тасласақ мақсетке муўапық болады.

Ж.БАЗАРБАЕВ, академик

Дерек: erkinkarakalpak.uz

 

Қорақалпоғистон янгиликларини телеграмда кузатиб боринг -  https://t.me/kruzuz

Қорақалпоғистон янгиликларини facebook'да кузатиб боринг - https://www.facebook.com/groups/kruz.uz/

Қорақалпоғистон янгиликларини instagram'да кузатиб боринг - https://www.instagram.com/kruz.uz/

Қорақалпоғистон янгиликларини odnoklassniki'да кузатиб боринг - https://www.ok.ru/kruz.uz

Бөлимлер