«МАЛДЫ БЕЗ БАСЫП КЕТТИ» ямаса халықтың бул пикири қаншелли шынлық?

Халықтың арасында соңғы бир айдан бери «дуў-дуў гәп»ке айланған әңгимеден ҳәммениң хабары бар. Биреў-биреўимизге мәсләҳәт беремиз, «ҳәзирги ўақытта гөш алып жеўге, сүт алыўға болмайды. Маллардағы кеселлик адамларға жуғады. Гөш алып, жеп жүрмең». Толайым халық жыйналған жерде айтылған бул гәплер екинши бир орталықта басқаша түске енип атырғаны сыр емес. Халықтың арасында тарқалып кеткен жоқарыдағы пикир қаншелли шынлық, усы мәселеге айдынлық киргизиў мақсетинде тийисли қәнигелер менен сәўбет жүргиздик.

Қарақалпақстан Республикасы Ветеринария комитетиниң ветеринария ислерин координациялаў секторы баслығы Бақберген Қутбаевқа бир қатар сораўларымыз бенен мүрәжат еттик.

–Бүгинги күнде қара малларда без кеселлиги көбейип кетти деген пикирлер бар. Бул қандай кеселлик? Шарўашылықта бурын ушырасқан ба?

–Маллардағы бул ылаң тери бөртпеси кеселлиги деп аталады. Бул вируслы кеселлик болып, Африка материгинде, Ҳиндстанда ушырасқан. Кейинги ўақытлары Россия Федерациясында, Азербайжанда да ушырасқаны мәлим болса, ал, усы жылдың өзинде Қарақалпақстан аймағындағы малларда да гезлести. Кеселликтиң тарқалыў жоллары илимий жақтан дәлилленбеген. Қан сорыўшы насекомалар арқалы тарқалыў итималы бар.

–Кеселлик маллар арасында бир-бирине жуға ма? Жуғатуғын болса оннан саў малларды аман алып қалыў жоллары қандай?

–Кеселлик бурын ушыраспағанлықтан дәслепки пайытта бираз албыраўшылық болды. Сырт ел қәнигелери менен мәсләҳәтлесип, емлеў жумысларын баслап жибергеннен кейин өзимизге исеним пайда болды. Ең тийкарғысы адамларға жуқпайтуғынлығына көзимиз жетти. Бирақ, қара малларда бир-бирине жуғады. Сонлықтан да кеселленген маллар айырып емленеди. Саў малларға жуқтырмаў илажлары бойынша да жумыс алып барылмақта. Ҳүкиметимиз басшылары тәрепинен айрықша дыққат аўдарылып, кеселликке қарсы вакцина Россия мәмлекетинен алып келинди. Бул мәселеде мәмлекетимиз тәрепинен үлкен қаржы ажыратылды.

Ҳәзирги ўақытта маллардағы усы кеселлик республикамыздың арқа ҳәм батыс районларында ушырасып келмекте. Кеселлик басланғанлы берли малларға емлеў илажлары алып барылды. Емлеў жумыслары өзиниң жақсы нәтийжесин бермекте. Кеселленген ҳайўанлар жақсы саўалып атыр. Бирақ, малда бөртпе дерматити пайда болса, оны сойыўдан ҳәм сүтин ишиўден сақланыў керек.

Усы кеселликтиң алдын алыў мақсетинде ветеринария тараўы хызметкерлери Россияның ҳәм Қазақстанның қәнигелери менен пикирлесип, тәжирийбе алмасты. Самарқанд мәмлекетлик ветеринария институтының алымлары менен биргеликте кеселлик шыққан орынларда маллар бақлаўдан өткерилип, лаборатория тексериўи ушын «проба» үлгилери алынды. Тексериў нәтийжеси бойынша республикамыздағы тери бөртпе кеселлигиниң алдын алыў мақсетинде жуқпалы бөртпе дерматити кеселлигине қарсы вакцина Россия мәмлекетинен алынды.

Вакцина исленген маллар белгиленген мүддетке шекем кеселленбейди, яғный, кеселликке қарсы бир жылға иммунитет пайда болады.

–Бүгинги күнниң есабы менен республикамыз бойынша қарамал бас саны қанша? Вакцина жумыслары солардың ҳәммесине теңдей алып барылды ма?

–Ҳәзирги күнниң есабы бойынша бир миллионнан аслам қарамал бар.

Бүгинги күнге шекем 220 мыңнан зыят қарамаллар кеселликке қарсы вакцинация жумыслары өткерилген. Бул жумыслар еле даўам етпекте.

Республика көлеминдеги қара малларды толығы менен вакцинадан өткериў режелестирилген. Вакцина жумыслары бийпул алып барылады. Бул ушын ҳәр бир шаңарақ аймақтағы ветеринар врачқа хабарласыўы керек. Бүгинги күнде ветеринариялық хызметиниң аймақлық ветеринария врачлары ҳүкиметимиз тәрепинен велосипед, автоматластырылған шприц, термосумкалар менен толық тәмийинленген.

–Сойылып, гөшке тапсырылатуғын малларды ветеринариялық тексериўден өткериў жумыслары талап дәрежесине жуўап бере ме? Сойылатуғын малларды ветеринариялық тексериўден өткериў жумысына нелер киреди?   

Усы мәселеге айдынлық киргизиў мақсетинде Нөкис қалалық ветеринария бөлимине жол алдық. Сәўбетлесимиз қалалық ветеринария бөлиминиң баслығы Қыяс Пирназаров болды.

–Нөкис қаласында еки жерде мәмлекетлик заманагөй ҳәм қәнигелестирилген меншик мал сойыў орны – саллақхана бар. «Жақсылық шериклиги Нөкис» ЖШЖ ҳәм Қарақалпақ гөш саўдаға қараслы мал сойыў  орны бар. Сойылатуғын маллар усы жерде ветеринариялық тексериўден өткериледи. Мал сойылыўдан алдын термометриядан, яғный, дене температурасын өлшеўден басланады. Температурасы нормада болса руқсат етиледи. Сойылғаннан кейин ишки органлары тексерилип, сатыўға руқсат деген мөр, яғный, «клеймо» басылады. Малдың денеси төрт бөлекке бөлинип, ҳәр бөлегиниң өзине тән «клеймо»сы қойып бериледи. Гөш сатыўға шығарылады. Базарда ветеринария-санитария-экспертиза лабораториясы бар. Олар да өзиниң лабораториясына ийе. Гөшти ямаса азық-аўқат өнимлерин тексериўге мөлшерленген әсбап-үскенелерге ийе. Ҳәммеси көрип, тексерип болғаннан соң өзиниң «клеймо»сын басады. Кейин сатыўға руқсат етиледи. Бүгинги күнде жаз айы болғанлықтан Нөкис қаласы бойынша күнине 10-12 бас қара мал сойылады,-дейди сәўбетлесимиз.

–Нөкис Дийқан базары ярмаркасында сатылып атырған гөштиң баҳасы 26 мың сум болғанлықтан айрым адамларда басқаша түсиник бар. Усы орында сатылатуғын гөш сизлер тәрепинен тексериле ме?

–Әлбетте, тексериледи. Халқымыз арасында «саў арық» деген гәп бар. Бул орында сатылып атырған гөшлер де саў, бирақ арық маллардың гөши. Бағылып, от-жем жеген малдың гөши мазалы, бирақ, оны ийеси көбирек қәрежет жумсағаны ушын қымбат сатыўды ойлайды. Мине, парық усында. Бирақ, ҳеш қандай аўырыў ямаса басқа жағдай себепли сатыўға шығарылып атырған гөш емес.

–Қарыйдарлар базыда сатып алған гөшиниң сапасына нарыйза болып атырғанлығын да жасырып болмайды. Сизлер ҳәмме тәреплеме тексерип болып, гөшти сатыўға шығаратуғын болсаңыз бундай нарыйзалықлардың пайда болып атырғанын қалай түсинсек болады?

–Бизлер қолымыздан келгенше хызметимизди дурыс алып барып атырмыз. Бириншиден, халыққа ҳадал хызмет етиў миннетли ўазыйпамыз. Бирақ, инсапты қассаптың өзине берсин. Қалаберди бул хызметтиң бир тәрепинде исбилерменлик турыпты. Кимдур көбирек пайда көриўи ушын сол нарыйзалықтың келип шығыўына себепши болып атырған жоқ па екен деп ойланасаң.

Сәўбетлескен:

Гүлжәҳән ТАЖЕТДИЙНОВА. (Ustaz.uz)

Бөлимлер