Савицкий неге жылады? Яки мәдений мийрасларға итибарымыз ҳаққында

Өткен әсирдиң 40-жылларынан баслап Қарақалпақстанда кең көлемли археологиялық жумыслар алып барған, пүткил өмири даўамында усы жерге шексиз ашық болған белгили орыс археолог-илимпазы Сергей Толстов Қарақалпақстан топырағы ҳаққында “еки дәрья аралығындағы екинши Мысыр” деп баҳа берген еди. Бундай деп айтыўына себеп, сол ўақытлары Қарақалпақстанда мыңға жақын жақсы сақланған тарийхый естеликлер табылған. Өкинишлиси, аўыл хожалығын кеңейтиў, жаңа аўыл ҳәм қалалар қурыў мақсетинде алып барылған көзсиз сиясат ақыбетинде соннан 700дей естеликлер жоқ болып кеткен. Солардан бири белгили көркем өнер ғайраткери ҳәм археолог-илимпаз Игорь Савицкийди жылатқан Елликқала районындағы Қабатқала сарайы болды.

Елликқала районы ҳәкимлиги имараты сарайдың үстине қурылған
Аўа, бул ҳақыйқат. Ҳәзирги Елликқала районы ҳәкимлиги имараты орта әсирлердиң тәкирарланбас естелиги болған ҳәм өткен әсирдиң 80-жылларына шекем жақсы жағдайда сақланып келген үлкен сарайдың үстине қурылған. Бул ҳаққында археолог-илимпаз Октябрь Доспанов былай деди:
- 1981-82-жыллар еди. Сол ўақытлары Елликқала районы орайы Бостан қаласы әтирапында көплеп естеликлерде қазыў жумыслары алып барылып атырған еди. Мен Игорь Савицкий менен археологиялық әмелиятларға қатнасып жүрген ўақтым. Бул жерден Қабатқала деп аталған орта әсирлерге тийисли бир неше сарайлар табылды. Олар орта әсирлердеги бай адамлардың өзлерине салдырған сарайлар. Бизиң эрамыздың IX-XII әсирлеринде Хорезм мәмлекетинде феодализм раўажланып, байлар өзлерине үлкен имаратлар қурдыртқан. Демек, патша сарайынан басқа байлардың да сарайлары болған. Усындай жақсы сақланған естеликлердиң бири ҳәзирги Елликқала ҳәкимлиги имараты астында қалып кетти.
Игорь Савицкий бул сарайға жүдә қызықты. Ҳәр күни қыялы сол ҳаққында болды. Ол улыўма Қарақалпақстан жеринен табылып атырған археологиялық естеликлерге шексиз ҳайран қалып жүретуғын еди. Нәўбеттеги Қабатқала сарайында қазыў жумысларын тиккелей өзи алып барыўын мақсет етип, биргеликте усы жерди сүўретке түсирип қайттық.
Соңын ала Нөкиске келип, экспедицияға таярландық. Арадан 3-4 ай өткеннен соң қазыў жумысларын баслаў ушын белгилеп кеткен жеримизге барсақ, ол жерде қурылысшылар  котлован қазып, фундамент қуйып, ҳәзирги ҳәкимият имараты қурылысын баслап атырғанының үстине түстик. Бизлер белгилеп кеткен сарайдан ҳешнәрсе жоқ. 
Савицкий бул ҳәдийсени көрип жылап жиберди. Оның сол ўақыттағы руўхый ҳалатын тил менен түсиндириў мүмкин емес. Усы ўақыядан кейин ол көп ўақытқа шекем өзине келе алмай жүрди.


Усы ўақытлары басқа жерлерде де бийтәкрар естеликлер пахта атызлары, заманагөй аўыл ҳәм қалашалар салыныў ушын қурбан болып атырған еди. Ҳәзирги күнде сол ўақытта табылған мыңға жақын естеликлерден бары-жоғы 300ге жақыны қалғанының себеби, мине, усындай бийпәрўалық (егер, усылай аталыў керек болса) ақыбетлери еди.
Усындай бийпәрўалық бүгинги күнде тоқтады ма? Тилекке қарсы, яқ! Өткен жылғы даўрығы дүньяға тарқалған ўақыялардың бири Қарақалпақстанның Хожели районындағы Миздакхан комплексине кириўши XII әсирге тийисли естелик – Шамун Наби мақбарасының бузып тасланғаны болды. Өзбекстан Мәденият министрлиги болса усы тәкирарланбас естеликтиң бузып тасланғанын рәсмий түрде тастыйықлады.
Қарақалпақстандағы Шамун Наби мақбарасы бузып тасланғанлығы фактин Мәденият министри орынбасары Камола Акилова да тән алды. Ол “Шамун Наби мақбарасы орнында имараттың жаңа нусқасы салынды. Бул 2017-жылда әмелге асырылды” деди. Имаратты бузыў ҳәм орнына жаңасын салыўға Өзбекстан Республикасы Мәденият министрлиги көрсетпе берген. Естеликти “жаңалаў” менен  өзимиздикилер шуғылланған.

Қас қояман деп…
Шамун Наби мақбарасы Миздакхан комплексине киреди. XIII-XIV әсирлер естелиги, XVIII-XIX әсирлерде оңлаў ислери алып барылған. Әпсаналарға қарағанда, Шамун Наби айрықша қәбилетке ийе инсан болған ҳәм оған адамлар ҳәр түрли жәрдемлер сорап барған. Ол көплеген адамларға жәрдем берген. Соның ушын ҳәзирге шекем адамлар мақбара әтирапындағы гербишлерди жыйнап, өзлериниң нийетлерин оған қарап билдиреди. Естелик жақсылық ҳәм жаманлықтың соңғы урысын 

күтиўши отқа сыйыныўшылық пенен, “жоқарғы ҳақыйқат”ты билетуғын суўпылар ҳәм келешекти болжаўшы дәриўишлер менен байланыслы. Адамлар зияратлағанда, мине, усы тәреплерин есапқа алып келер еди. Енди болса сыйынатуғын естелик орнына заманагөй имарат қурылған. Соның менен мың жыллық исеним ҳәм дәстүрлер де жоқ болып кетти.


Қас қояман деп, көз шығарып алыў жағдайлары тек бул емес. Беруний қаласынан 27км арқада жайласқан Қызылқала естелиги де мың жыллық әҳмийетин жоғалтып, “қолы гүл усталар” тәрепинен заманагөй сарайға айландырылған. Қызылқала естелиги ең дәслеп 1938-жыл Хорезм археологиялық ҳәм этнографиялық экспедициясы тәрепинен ашылған. Қорған бир ўақыттың өзинде аўыл хожалық округи орайы ҳәм Султанўәйистаў дизбегинен өтиўши кәрўан жолларының тоқтап өтетуғын пункти де болған. 
Қызылқала бизиң эрамыздың I-IV әсирлеринде қурылған, кейин белгили ўақыт аралығында таслап кетилип, XII-XIII әсирлерде монғол басқыншылығы дәўирлеринде қайта тикленди.
Рәўиятларға қарағанда, Қызылқаланың астында жер асты бөлмелери бар болып, ол жерде алтынлар бар. Бирақ, ол алтынларды үлкен жыланлар қорғайды. Соның ушын, ол байлықларды алыўға ҳеш ким жүрек ете алмайды. “Қызыл” сөзи түркий тиллерде алтын мәнисин де аңлатады. Қарақалпақстандағы тарийхый естеликлерде жыланлар көп ушырасатуғыны тәбийғый жағдай.
Мине, усындай бай тарийхқа, әпсанаға ийе және бир естелик – Топыраққала естелиги де бийпәрўалық ақыбетинде набыт болыўы мүмкин еди...

“Асрлар садоси” деп 2000 жыллық тарийхқа ийе Топыраққаладан айрылып қала жазладық...


Мәдений мийрасымыздың ўайран болыўына бириншиден усы тараў бойынша жуўапкер басшылардың лаўазымына мүнәсип емеслиги, - деп есаплайды Өзбекстан Илимлер академиясы Қарақалпақстан бөлими гуманитар илимлер илимий-изертлеў институты директоры орынбасары Мақсет Қарлыбаев. – Мәдений мийрасларды сақлап қалыў дүнья жүзилик машқала есапланады. Лекин, Қарақалпақстанда усындай естеликлердиң жоқ болып кетиўине биринши себеп жуўапкер ўәкиллердиң тараўды жақсы түсинбегенлиги. Егер министрлердиң буйрығы менен XII әсирге тийисли мәдений мийрастың жоқ болып кетиў қәўипи жүзеге келиўин түсингенинде, оның алдын алыў мүмкин еди. Биздеги естеликлерди консервация усылы менен сақлап қалыў тийис. Бирақ, тараў ўәкиллери реставрация не, консервация не, реконструкция не, булардың парқына бармай атыр. Соның ақыбетинде мың жыллық мийрасларымыздан айырылып атырмыз.
-Усындай ўақыялардың бири 2012-жылда Елликқала районы Топыраққала естелигинде өткерилген “Асрлар садоси” фестивалы ўақтында жүз бериўи мүмкин еди, - деп еслейди М.Қарлыбаев. – Қулласы, “Асрлар садоси”на таярлық қызғын кетип атырғын ўақыт. Усы жылы март айында институтымыз илимпазлары тәрепинен Топыраққаланың қорғалатуғын аймақлары белгилеп берилди. Апрель айында ташкентли фотографлар менен Топыраққаладағы археологиялық естеликлердиң 3D панорамасын сүретке түсирип жүр едик. Бир ўақта қасымызға бир топар адамлар келип, бир нәрселерди мәсләҳәтлесип кетти. Барлығы фестивалды өткериўге жуўапкер басшылар. Қолларында плакат бар. Нени мәсләҳәтлесип атыр екен деп қасына барсам, фестивалды Топыраққаланың ишинде өткермекши екен. Өзимди тутып тура алмадым.


“Бул режеңиз улыўма дурыс емес” деп олардың ойласығын буздым. Ҳәммеси маған қарап бурылды. “Бул қорғалатуғын естелик. Қазыў жумыслары еле даўам етилиўи мүмкин. Буны неше мың адам аяғы менен басып тасласа, естелик шил-пәрше болады-ғо. Не ушын биз белгилеп берген ҳүжжет бойынша жумыс алып бармайсыз?” дедим. Олар қандай ҳүжжетти айтып атырсыз, деди. Сөйтсек, бизиң ҳүжжетимиз тийисли жерлерге жетип бармастан, Қарақалпақстан Мәденият министрлигинде қалып кеткен екен.
Қызып кеткеним соншелли, бул естелик ЮНЕСКОның дизимине кирген (кирген, кирмегенлигин өзим де билмеймен), ҳәзир тоқтатпасаңыз, ертең бир шет еллик журналист “Апа” (Гулнара Каримова нәзерде тутылып атыр)ның өткерген илажы мың жыллық естеликти набыт қылды, деп хабар тарқатып жиберсе, пүткил дүнья жүзине масқара болмаймыз ба, деп едим, ҳәмме үнсиз қатып қалды.
Олардың (басшылардың) режеси бойынша қаланың ишине отаўлар, мода подиумлары, концерт сахналары қурылыўы керек екен. Көз алдыңызға келтириң, Топыраққ

аланың Төменги сарай деген әҳмийетли бөлегин техникалар жәрдеминде тегислеп жиберип ат шаптырмақшы екен. Ўай-ўай салып жибережақ болдым. Бир ташкентлик ҳәмелдар “Бул халықаралық илаж. Биз соны ислеўимиз зәрүр” деди. Және бириси “Бул естелик толық изертленип болынған. Енди буның бизге не кереги бар? Сүрип жибере беремиз” деди. Және биреўи “биз сондай қылсақ дүнья жүзине таныламыз” деди. Мен оларға қарап: “Қолыңызға бел алып, усы жерде 1куб топырақ ашың. Егер ҳеш нәрсе шықпаса қәлегениңизди ислең. Сиздей адамлардың наданлығы себепли орта әсирлик сарайдың үстине ҳәкимият имараты қурдырылған. 2000 жылдан берли турған естеликти 2 күнде набыт қылмақшысыз ба? Улыўма рухсат жоқ!” деп өз сөзимде турып алдым ҳәм естеликти аман алып қалдық, - дейди Мақсет Қарлыбаев.

Қарақалпақстанда мәдений мийрасларға итибар қандай?
Қулласы, Қарақалпақстанда мәдений мийрасларға мүнәсибет усындай. Лекин, улыўма итибар жоқ деп болмайды. Мәселен, Хожели районындағы Миздакхан комплексиндеги Мазлумхан сулыў мақбарасына 124,9 млн сум, Шамун Наби мақбарасына 317,4 млн сум қайта оңлаў ҳәм Шымбай районындағы Ақымбет бақсы мақбарасфна 194 млн сум қаржы ажратылып, “Эл-таъмирлаш” МЧЖ тәрепинен қайта қурылып тапсырылған.


2018-жылда Бурахан ата мақбарасына 478 млн сум ҳәм Бердақ баба мақбарасына 194 млн сум қаржы ажыратылып, “Нөкис агросервис қурылыс” МЧЖ тәрепинен қайта оңлаў жумыслары алып барылған. Нийет жақсы. Мәмлекет қаржы ажыратып атыр. Бирақ, усы пуллар ақылға уғрас жумсалып атыр ма?
-Ҳүкимет тәрепинен мәдений мийрасларды сақлап қалыўға итибар жоқ емес, бар. Пул берип атыр. Бирақ соған туўры көзқарасты қәлиплестириў керек, - дейди Октябрь Доспанов. -Мәдений мийрасларды сақлап қалыў мәселесинде қәнигелер менен мәсләҳәтлесиў керек. Оны реставрация қылыў керек пе яки консервация? Бәлким қазыў жумысларын алып барыў керекдур. Мине, усындай мәселелерде қәнигелер керек. Оның ушын жуўапкер лаўазымларға мүнәсип кадрлар керек. Кадрлар жоқ емес, бар. Мың жыллықлардан берли сақланып келген мәдений мийрасларымыз бизиң дәўиримизде жоқ болып кетсе кейинги әўлад бизди кеширмейди.


Мәдений мийраслар туризмди раўажландырыўда тийкарғы дереклерден бири есапланады. Жоқарыда илимпазлар пикиринен келип шығып, соны айтыў мүмкин, мәмлекетимизде туризмди раўажландырыў барысында мине усы тәреплерине көбирек итибар берилиўи мақсетке муўапық есапланады. Имаратлар қурылыўында, әлбетте, археологлардың пикири алыныўы шәрт.
Мен өткен жылы Қазан қаласына барғанымда усы қалада археологиялық қазыў жумысларын алып барып атырған қарақалпақстанлы археолог Шамил Амировты ушыратып қалдым. Ол Қазан қаласында жаңа қурылажақ имараттың орнында қазыў жумысларын алып барып атырған екен. Итибарға лайық тәрепи сонда, жердиң астынан көплеп артефактлар табылған. Археологтың усы мийнетлери ушын қурылыс компаниялары пул төлеген.


Бизде ше? Қурылыслар сондай тәртипсиз кетти, археолог бир жақта турсын, ҳәттеки қәбиристанлық аймағына да қурылыслар түсип кеткенине гүўа болып атырмыз. Қурылыс жумыслары басланбасынан алдын археологлар ҳәм басқа жуўапкер тараўлардың пикирлери алынса, мақсетке муўапық болар еди.


Қарақалпақстанда археолог-алымлардың пикирине көре, ҳәзир усы тараўға шын кеўилден қызығатуғын жаслардың қатары да кемейип бармақта. Өзбекстан Қаҳарманы, сенатор, Өзбекстан Илимлер академиясы Қарақалпақстан бөлими қарақалпақ гуманитар илимлер илимий-изертлеў институты археология бөлими баслығы Ғайратдин Хожаниязовтың айтыўына қарағанда, бир ўақытлары өзи басқарып турған секторда 21 хызметкер ислеген, ҳәзирде тек ғана 3 хызметкер ислейди. Жоқары оқыў орнында да студентлер арасында археологияға қызығыўшылық кем.


Президентимиз Шавкат Мирзиёев айтқанындай, бул тараўға ўатансүйиўши хызметкерлер керек. Мәдений мийрас – мәнаўият гүлтажы. Инсанды инсан қәлпине келтиретуғын нәрсе – мәнаўият. Қулласы, екинши Мысыр деп аталған Қарақалпақстан жерлериндеги усы мәдений мийраслар және неше мың жыллап адамларды инсаныйлыққа тәрбиялайтуғын мәденият ошағы болып қалыўы зәрүр.

Есимқан Қанаатов

Бөлимлер