Жәмийетлик транспорттағы былғасықлар (1-бөлим)

   Бүгин Республикамызда жәмийетлик транспорт жоқ десек, аспанда ай жоқ дегендей гәп болады, әлбетте. Бирақ, сол жәмийетлик транспорт ҳәзир халыққа қалай хызмет етип атыр? Олардың хызметинен халқымыз разы ма? Мине, мәселе қайда жатыр?

   Ҳәзир Республика аймағында қала әтирапы ҳәм қалалар аралық автобус ҳәм жөнелисли таксилерде тәртиптиң қалғаны қашшан. Өйткени, артықша орынлық дейсең бе, қәлеген жерде тоқтаў, артықша ақша алыў дейсең бе, қулласы, барлығы күн санап артса артып баратыр, бирақ кемейетуғын түри жоқ. Айта берсең, бул былғасықлардың шеги көринбейди. Сонлықтан, бүгин «қамыр ушынан пәтир» деп ең жанға тийгенлерине ғана тоқтап өтиўди мақул таптық.

«Нөкис-Халқабад» жөнелисли таксилердиң баҳасы қанша өзи?

2018-жылы «Шорша баба» қойымшылығы жанындағы бурынғы Арқа автовокзал ислеп турған ўақытта «Нөкис-Халқабад» жөнелисинде жүрген «Дамас» автомашиналарының баҳасы 3 сум деп белгиленип, жумыс баслаған еди. Сол жылдың августында таза автовокзал (Таслақ елатында) иске түсти. Бирақ, аралық (27 километрден 20 километрге) қысқарса да, баҳасы сол қәлпинде қалды. Буған Қарақалпақстан Республикасы Транспорт министрлиги басын да аўыртқан жоқ. Бәрибирде, баҳаны базар белгилейди екен. Бул сапары да солай болды. «Дамас»лар адамсыз қалып, баҳасын өз-өзинен 2 мың сумға түсириўге мәжбүр болды. Нәтийжеде қызық жағдай жүз берди. Енди автобус та, такси де, «Дамас»та 2 мың сум болды. Сонлықтан, халық және «Дамас»ларға таласып минетуғын болды. Солай да базардағы баҳаны ҳийлекер шофёрлар кеште бузып, 3 мыңға көтергени де бар гәп. Олардан сорасаң: «Бизлердиң жумыс ўақтымыз 18.00ге шекем» дегенди сылтаў қылатуғын еди.

 2019-жылдың 15-августына шекем бир метр кубквадрат метан газдиң баҳасы 1800 сум еди. Ал, 15-августтан баслап бирден 2300-2500 сумға көтерилип кетти де, «Дамас» шофёрларының және мазасы қашты. Бәне-сылтаў аяқ астында екен, «газ қымбатлады, жол көтермейди» дегенди таўып, және «Нөкис-Халқабад» жөнелисиниң баҳасы 3000 сумға көтерилди. Бирақ, буған тийкар болғандай ҳүкиметлик қарар да, басқа норматив ҳүжжет те жоқ еди.

 

Транспорт министрлиги буған не дейди?

15-август күни мен усы жөнелистеги «Дамас»лардың босап қалғанын көрип таңланғанымды жасырмайман. Неге булай, адамлар қайда кетти деп ойлап турыўға да мүмкиншилик болмады. Өйткени, бос «Дамас» машинасына қол көтерип үлгерген едим. Ишинде 4 адам бар екен. Изимше және 2 адам минди. Ҳәммемиз жол ҳақыға 2 мың сумнан бердик. Шофёр: «Жол ҳақы бүгиннен баслап көтерилди. Себеби, метанның баҳасы 1800 сумнан 2500 сумға көтерилип кетти. Соған сәйкес баҳаны 3000 сумға көтердик» деди. Мен сонда барып «Дамас»ларға неге адам минбей қалғанының себебин түсиндим. Қызығы, жолаўшылардың ҳеш бири «Жол ҳақы көтерилгени ҳаққында қарар шықты ма?» деп сорамады. Жалғыз мен саўал бердим. Ол «Қарар шыққан жоқ. Жақында шығады. Бизлерге де аңсат емес. Бала-шаға бағыўымыз керек. Айдап жүрген машинам меншигим емес, аренда машина»,-деп жуўап берди.

-Газ қымбатласа бунда халықтың не айыбы бар? Бул сизлердиң машқалаңыз емес пе? Тийисли жерине барып, шағым етип, арзанлатпайсыз ба? Сонда сизлер бала-шағаңызды бағыўыңыз ушын жолаўшылар жәбирде қалыўы керек пе?-дедим шыдамай.

Шофёр бирден ашыўланды.

-Жора, сен неге маған ақыл үйретип атырсаң? Жақпаса түсип қал, автобусқа мин,-деди.

Мен өзимди таныстырдым, хызмет гүўалығымды көрсетип:

-Енди сен өзиңди таныстыр. Қарарыңды көрсет,-дедим.

Оның түри өзгерип, өзин таныстырыўдан бас тартты. Мениң берген 2000 сумымды алып (болмаса басқалардан 3000 мыңнан қағып алды) жолын даўам етти.

Жумыс жайымнан Қарақалпақстан Республикасы Транспорт министриниң орынбасары Тимур Сарыбаевқа қоңыраў етип, баҳаның неге көтерилгенин сорадым.

-Яқ, еле көтерилген жоқ. Бирақ, көтериўдиң ҳәрекетиндемиз. Себеби, метан газ көтерилди, тийисли жерлерге усыныс бердик,-деген жуўапты алдым.

Кеште усы аўҳал және алдымнан шықты. Сонлықтан, Т.Сарыбаевқа және қоңыраў еттим. Қоңыраўымнан кейин Қарақалпақстан Республикасы Транспорт министрлигиниң Автомобиль транспорты бөлими баслығы Әдил Пирназаров жетип келди. Екеўимиз «Нөкис-Халқабад» жөнелисиндеги «Дамас»лардың шофёрларына барып баҳасын сорадық. «3000 сум» деген жуўапты алдық. Ол хызмет гүўалығын көрсетип, баҳаның еле көтерилмегенин, 2000 сумнан айдаўы кереклигин түсиндирди. Бирақ, «3000 сум» дегенди қулағы менен еситип, көрип турса да, оларға ҳеш қандай шара қоллана алмағанына мен ҳайран қалдым. Ақыры шыдамай «буларға неге шара қолланбайсыз» деп сорадым. «Буларға бизлер шара қоллана алмаймыз. Шараны тендер баслығының өзи қолланыўы керек. Күни менен тендер баслығына қоңыраў еттим, алмады. Бизлер тек тендер баслығына ғана шара қоллана аламыз. Бирақ, тендер баслыққа шара қоллансақ олар «мен исбилерменмен, маған күн бермей атыр», деп үстимизден шағым етеди, деген жуўапты алдым.

Қызық, министрлик жумысы неден ибарат сонда? Ўазыйпасы тек баҳаны белгилеў болғаны ма? Сондай-ақ, министрликтиң хызметкериниң айтқанындай исбилерменге шара қолланыўға болмай ма? Ямаса, мен исбилерменмен деп, олар қәлеген нызамды, қағыйданы бузыўына бола береме екен? Улыўма алғанда, оларды тәртипке шақыратуғын, нызамсыз ҳәрекетлерине шара қолланатуғын орган бизде бар ма өзи?

Тендер баслық не дейди?

Министрлик излеп табалмаған «Нөкис пайнет сервис» ЖШЖ баслығы Замира Сайымбетованы жумыс жайынан аңсат таўып алдым. Оның жуўаплары төмендегише:

-Ҳәзирги ўақытта бул жөнелисте 24 машина бар. Ҳәр шофёр күниге 45 мың сумнан взнос төлейди. Буннан тысқары, еки стоянкаға 10 мың сум төлеўи керек. Оларға айына 558 мың сумнан айлық төленеди. Газ қуйыў, машинаны оңлаў өз есабынан болады.

 Сизиң гәпиңизге қосылмайман. «Нөкис-Халқабад» жөнелисиниң баҳасы еле 2000 сум. Ҳеш ким 3000 сумнан айдап атырған жоқ. Диспетчер екеўимиз ҳәр күни қадағалап атырмыз. Егер 3000 сумнан айдаған шофёрдың үстинен шағым етсеңиз, мен оны сол ўақытта жумыстан шығараман,-деп диспетчер менен өзиниң қол телефонларын берди. Иши билип турса да қас қақпай өтирик сөйледи.

Қызық, сонда оларды мен қадағалаўым керек болғаны ма? Тендер баслығы З.Сайымбетованың диспетчер менен бирге қадағалап жүргени қайда қалды? Өйткени, ертеңине де, соңынан да аўҳал өзгерген жоқ. «Нөкис-Халқабад» жөнелисинде баҳа 3000 сум болып қала берди. Мен қоңыраў етпей-ақ, өзлери буны билмейди деўге исениў қыйын, әлбетте…

 

Қарар шықты ма ямаса…

30-сентябрь саат кешки жетилер шамасында Халқабадқа қайтыўыма туўра келди. Бул ўақытта автобуслар жүрмейди. «Дамас»тан басқа көлик жоқ. Мәжбүрий 95C579FА номерли «Дамас»қа миниўиме туўра келди. Жол ҳақы 3000 мыңнан жыйнала баслады. Мен 2000 мың сум бердим. Маған «Жол ҳақы 3000 сумнан. 1000 сум қосасаң» деди шофёр. «2000 сум емес пе?» дедим мен. Ол болса «Яқ, 3000 сумнан. 21-август күни жол ҳақы қымбатлағаны ҳаққында қарар шықты»,-деди ол.

-Қарарың қәне? Қыстырып қойғаның жоқ ғой,-дедим шуқластырып сорап.

-Қыстырмаймыз. Исенбесең, тендер баслықтан сора,-деп жуўап берди ол.

-Қарарыңды қыстырмаған болсаң, демек, қарар шықпаған. Олай болса 2000 сум беремен,-дедим мен.

 Ашыўы келген шофёр мени түсетуғын жеримде де түсирмей, бираз өтип тоқтап және 1000 сумды талап етти. Оған жолаўшылар да қосылды. Мәжбүрий 1000 сум бериўиме туўра келди.

Сонда да менде сораўлар бар еди. Неге қарар қыстырылмаған? Яки өтирик қарар ма екен? Сонлықтан, диспетчер менен тендер баслықтан жол ҳақының қымбатлаўы ҳаққындағы қарарды сораўыма туўра келди. Бийкарға ҳәрекет етиппен, өйткени, екеўинде де қарар жоқ болып шықты. Тек болғаны: «Қарар шықты. Қарар транспорт министрлиги тәрепинен шығарылды. Бизлер соған тийкарланып жол ҳақыны көтердик. Қарар нусқасы керек болса, министрликтен аласаң» деген жуўаптан ары өте алмады.

Сағынбай ОРАЗЫМБЕТОВ,

журналист.

«Еркин Қарақалпақстан»

газетасының өз хабаршысы.

 

Бөлимлер