"Еркин Қарақалпақстан"газетасының журналисти Сағынбай ОРАЗЫМБЕТОВтан жаңа мақала

«Теңгениң еки тәрепи бар» демекши

Оны ким, қалай түсинеди?

Усы жылдың октябрь айында мениң kruz. uz ҳәм makan. uz сайтларында жәрияланған «Жәмийетлик транспорттағы былғасықлар» атамасындағы мақалама Қарақалпақстан Республикасы Транспорт министри А.Бердиев Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңесине берген мәлимлемесинде «Журналист мәселе бир тәреплеме жантасқан», «Теңгениң еки тәрепи бар» деп жазғанларымнан қәте-кемшилик излеп, маған мин таққысы келген. Ал, усы мәлимлеме менен танысқаннан кейин министр бул айыпты өзине қарата қолланғанда жақсы болар еди, деген пикирге келдим.

 

Темаға байланыслы: Жәмийетлик транспорттағы былғасықлар (1-бөлим)

 

Туўры, халқымызда «Теңгениң еки тәрепи бар» деген терең мағаналы гәп бар. Бирақ, ҳүрметли министр бул даналықты қолланбастан алдын, өзи оған әмел етип болып жуўап бергенинде анағурлым жақсы болар ма еди. Егер мен ол айтқандай, мақаламда теңгениң тек бир тәрепин сөз еткен болсам, онда қайтадан мақаламда айтылған машқалаларды еле де тереңирек анализлеўимизге, оның түсинбеген жерлерин түсиндирип бериўимизге туўра келеди. Буның ушын ең дәслеп теңгени еки тәрепке, яғный алдынғы ҳәм артқы тәрепке бөлип, еки тәрепине де теңдей дыққат аўдарыўымыз керек болады. Биринши теңгениң алдыңғы тәрепине дыққат аўдарайық.

Министрдиң айтыўынша, жанылғының қымбатлағаны жол ҳақы баҳасының көтерилиўине себеп етип көрсетиледи. Себеби, жол ҳақы баҳасы көтерилмесе, қала ишиндеги жөнелислерде жүретуғын, туўрырағы халыққа хызмет көрсетиўши исбилерменлер (олар бүгин халыққа хызмет көрсетиўши екенлигин де умытып баратыр) зыянға қалып кетеди екен. Жанылғының қымбатлағанын ҳәмме биледи. Бирақ, сол хызмет көрсетиўшилердиң жанылғының қымбатлаўы нәтийжесинде қанша муғдарда  зыянға қалғанлығы министрдиң мәлимлемесинде анық цифрлар менен көрсетип берилмеген. Мәселен, олардың тендерге, жолға, лицензияға, стоянкаға ҳәм тағы басқаларға, жанылғыға, қулласы барлық төлемлерин анық цифрлар менен көрсетип, зыянларын дәлиллеп бергенде анағурлым исенимли болар еди. Мен буны алдын да айтқанман, тағы қайталайман: ҳеш ким де бүгин халыққа зыянға хызмет көрсетпейдиЕгер өз мәлимлемесинде усыларды, яғный исбилерменлердиң зыянларын ашық-айдын айтып, анық санлар менен дәлиллеп бергенде (мәселен, бир жөнелис мысалында) олар шыны менен де зыянға ислеп атырған болса, дәртине шерик болып, ғалаба хабар қуралларында буны халыққа түсиндирген болар едик. Оның орнына министр аңсат жуўап пенен қутылғысы келип: «Олардың неше түрдеги ҳәм мәмлекетке қанша муғдарда салық төлейтуғынын билгиси келсе, не ушын ҚР Мәмлекетлик салық басқармасынан мағлыўмат алмайды» деп маған айтқан бурмалаўды өзи ислеткен. Ал, егер шыны де исбилерменлер зыянға ислеп атырған болса, бул зыянларын халықтан өндириўи керек пе екен? Бунда халықтың не айыбы бар? Айыбы жәмийетлик транспорттан пайдаланғаны ма?

 Егер ҚР Транспорт министрлиги шыны менен де исбилерменлердиң мәпин гөзлейтуғын болса, не ушын тек ғана жол ҳақы баҳасын көтериў менен шекленеди, олардың машқалаларын көтерип шығып, ҳүкиметке мәселе етип қоймайды. Яки болмаса Транспорт министрлигиниң ўазыйпасы базыбиреўлердиң қалтасын қампайтыўдан ибарат па? Расын айтқанда, бүгинги олардың отырған имараты, хызмет машиналары, айлық ис ҳақылары, имаратының ижарасы, коммуналлық төлемлери, қулласы бәри сол өзлери қолайлы шараят жаратып бериў орнына, қыйын жағдайға салып атырған халықтың мәмлекетке төлеп атырған салықларынан жыйналады.

Ал, енди теңгениң ол тилге алмаған артқы тәрепине нәзер салайық. Мәлимлемеде айтылыўынша ис ҳақы муғдарлары бир жыл даўамында үш мәрте көтерилген. Туўры, мен олардай барды жоқ демеймен.  Бирақ, ис ҳақы муғдарлары қаншаға өсти? Мәселе усында жатыр. Себеби, бүгинги күни ең кем мийнет ҳақы муғдары 223 мың сум болатуғын болса, ал жасына байланыслы пенсия муғдары 436 мың 150 сўм, балалығынан майыплар ушын 436 мың 150 сўм, мийнет стажына ийе болмаған кексе жастағы ҳәм мийнетке  жарамсыз пуқаралар напақасы 262 мың 650 сўм екенлигин министр жақсылап ойланып көргени мақсетке муўапық болар еди деп ойлайман.  Яки болмаса бул министрдиң «Аш бала тоқ бала менен ойнамайды», мийнетке жарамсыз, майыплығы бар, кексе жастағы мийнетке жарамсыз пуқаралар жәмийетлик транспортқа минбесин, бары менен базар етип отыра берсин дегени ме екен? Буған әпиўайы мысал, мәселен, ең кем мийнет ҳақы алатуғын адам Нөкистен 20 километр қашықлықтағы Халқабадқа барып қайтыўы ушын усы напақасынан кеминде 10-12 мың сумын жоққа санаўы керек. Хош, қалайынша?  Ол үйинен базарға шекем қала ишиндеги жәмийетлик транспортқа 1000 сум, ал базардан арқа автовокзалға шекем тағы 1000 сум пул сарыплайды. Ал, Нөкис-Халқабад жөнелисли таксилердиң жол ҳақысы министрликтиң есабы бойынша 3000 сум етип белгиленгенлигин есапқа алсақ, бир жолаўшы үйинен Халқабадқа барып-қайтыўы ушын 10-12 мың сум пулды жол ҳақыға сарыплайтуғыны мәлим болады. Солай екен, онда не ушын «Теңгениң еки тәрепи бар» деген Транспорт министрлиги жол ҳақы баҳаларын көтериўде усы тәреплерине неге итибар бермейди?

 Мен тек бул жерде ең жақын аралық, Халқабад мысалында ғана айттым. Ал, сонда ол бийшаралар узақ районлар Қараөзек, Тахтакөпир, Қоңырат, Мойнақ, Беруний, Төрткүлге бармаўы керек пе екен? Себеби, олар айына бир мәрте аты аталған районларға барып-келгениниң өзинде де напақасының бираз бөлегинен (Транспорт министрлигиниң жол ҳақы тарифлери себепли) ўаз кешиўине туўра келеди.

 

Темаға байланыслы: Жәмийетлик транспорттағы былғасықлар (2-бөлим) Министрлик не дейди?

 

    Мениңше, «Жарылқасаң ҳәммени жарылқа» деп сөз  усындайларға айтылған болса керек. Буннан тысқары Транспорт министрлиги мениң мақалада сөз еткен «қала әтирапы ҳәм қалалар аралық жөнелислерде қатнайтуғын жолаўшы тасыўшы транспортлардың хызмет тарифлерин 2019-жылдың 15-сентябринен баслап көтериўди усыныс еткен» дегенимди бурмалап, «ҳақыйқатында қала ишиндеги жөнелислерде баҳалар көтерилмеди. Буны журналист бурмалап жазған» дегенине қалай түсиниўге болады? Бул өзлериниң түсинбеўшилигин меннен көриўден басқа ҳеш нәрсе емес…

 

Хызмет көрсетиўши ме ямаса минлет етиўши?

 

 Ҳақыйқатын айтқанда қала ишиндеги жөнелислерде жүрген автобус ҳәм жөнелисли таксилердиң ең тийкарғы ўазыйпасы - халыққа сапалы транспорт хызметин көрсетиў болып табылады. Олар усы арқалы бала-шағасын бағады, мәмлекетке салық төлейди. Бирақ, бүгин олардың хызметинен халық разы ма? Олар халыққа сапалы транспорт хызметин көрсетип атыр ма? Яқ, керисинше. Себеби, олар бүгин хызмет көрсетиўши кәрханалар екенлигин умытып кеткенине бираз ўақыт болды. Дурысырағы, олар бүгин халыққа хызмет көрсетиў орнына ислеген хызметин минлет етиўшилерге айланды. Олай деўимизге себеп, жанылғы баҳасы қымбатласа, барлығы бир аўыздан «Жанылғы қымбатлап кетти. Бизлерге қыйын болып атыр. Жолды жаппай атыр. Жол ҳақыны көтерип бериң» деп әлемге жар салады. Ал, базыбиреўлери болса: «Усы халыққа ҳайрансаң. Жанылғы қымбатлап, жол ҳақыны көтерсек, даў шығарады. Дурыс, бизлер халыққа хызмет етиўимиз керек, сонда жанылғы қымбатласа да жол ҳақы баҳасын көтермей зыянға ислей бериўимиз керек пе екен» дегендей пикир айтады.  Екинши мысал: «Неге автобуслар қәлеген жеринде тоқтап адам ала береди?» десең және жуўабы тайын. «Адамлардың өзлери қәлеген жеринде турып тоқтатады». Үшинши мысал: «Автобусларда жол ҳақы баҳасы 900 сўм емес пе, неге қайтым бермейсең?» десең, автобус кондукторлары: «100 сўмлық пул жоқ болса меннен бе?» деп басын шайқайды. Төртинши мысал: «Газел» шофёрларына «Неге орынлықлар толса да адам ала бересиз? Қысылып кеттик ғой» десең, «Басқалар да мәнзилине барыўы керек емес пе?? Өзиң минип болып, неге басқаларды ойламайсаң» деп саған қопаллық көрсетеди.

 Бириншиден, жанылғының қымбатлағанында халықтың не айыбы бар екенлигин мен елеге шекем түсинбеймен. Ямаса халық ҳүкиметке жанармайды қымбатлатың, себеби, хызмет көрсетиўшилер байып кетти, деп арыз етип атыр ма? Қызығы, егер сол жәмийетлик транспортқа қалтаңда пул болмай илажсыз минип қалсаңыз, кондукторлар саған аўзына келгенин айтып, машинаны тоқтатып түйгишлеп түсирип кетпесе маған кел. Екиншиден, автобус шофёрлары адым жерде тоқтап, адам алғанына адамлардың өзлери айыплы дегенине де қосылыўға болмайды. Егер олардың өзлери автобусты бәндиргиде тоқтатып адам алғанында адамлар да қәлеген жеринде турып машинаны тоқтатпаған болар еди. Үшиншиден,  жол ҳақы ушын артықша алынып атырған 100 сўмлардың қайда кетип атырғаны туўралы мағлыўмат бериўден Транспорт министрлиги елеге шекем бас тартып келмекте. Шыны менен де бул ақшалар қайда кетип атыр? Мәмлекет қазнасына ма яки болмаса базы биреўлердиң қалтасына ма? Төртиншиден, «Газел» шофёрлары жолдағы адамларды ойлайды екен, онда не ушын базар (стоянка)дан белгиленген ўақты менен адам толтырмай жүрип кете бермейди?

 

Сағынбай ОРАЗЫМБЕТОВ,

журналист.

«Еркин Қарақалпақстан»

газетасының өз хабаршысы.

Дерек: "Makan.uz"

Мақала KRuz.uz көз-қарасын ҳәм пикирин билдирмейди.

Бөлимлер