Кемшиликлерди жасырыӯ емес, оларды сапластырыӯ зәрүр

Тил- бул миллеттиң айнасы. Бул айнаға нәзер таслай отырып, биз сол миллеттиң бай тарийxын, өзине тән миллий үрп-әдет дәстүрлерин, көп әсирлик қәдирятларын көз алдымызңа келтиремиз. Биз туӯылғаннан баслап, аналарымыз айтқан ҳәййиӯ жыры арқали жан-тәнимизге, қан-қанымызға  сиңип кеткен тил - бул бизиң қарақалпақ тилимиз болып есапланады.

         Қарақалпақ тилине мәмлекетлик тил бийлиги 1989-жылы 1-декабрь сәнесинде берилген болып, ана тилимиз нешше мың әсирлик бай тарийxқа ийе. Тарийxый дереклерге дыққат аӯдаратуғын болсақ, қарақалпақ тили алтай тиллер туӯысының түркий тиллер топарына, ал түркий тиллериниң бөлиниӯи бойынша қыпшақ қәӯимине киреди. Қыпшақ тиллерине бүгинги күндеги 11 түркий тил кирип , олардың 10 тили, яғный қарайым тилинен басқалары өзиниң әдебий тилине ийе. Қыпшақ тиллерин батыс хәм шығыс тиллер топарына айыратуғын  болсақ,  қарақалпақ тили усы батыс топарының бир-бирине туӯыслас қыпшақ-ноғай киши топарына киреди. Бүгинги күнде туӯысқан түркий тиллер саны 25ке шамалас болып,  усы тиллердиң арасында қарақалпақ тили  кейинги дәӯирлерде изертленген.

         Қарақалпақ тили XX әсирдиң басларында изертлене баслаған. Ең биринши болып Сейфулғәбит Мәжитов тәрепинен қарақалпақ тили бойынша мектеп сабақлықлары жазылған болып, бул сабақлықлар араб тилинде баспадан шығарылған.

         XX әсирдиң 30-жылларында қарақалпақ тилин изертлеӯши алымлар тәрепинен жазылған көплеген  илимий мийнетлерди атап өтиӯге болады. Бундай илимпазлардан бири  Н.А.Баскаков болып, оның авторлығында    1931-жылы Төрткүл қаласында  «Қарақалпақ тилиниң қысқаша грамматикасы» атамасында ең дәслепки илимий китап баспадан шығарылады. Буннан басқа С.Е.Маловтың  «Қарақалпақ тили ҳаққында улыӯма мағлыӯмат» , Е.Д.Поливановтың «Қарақалпақ тилиниң айырым фонетикалық өзгешеликлери»  сыяқлы көлемли илимий мақалалары жарық көрген. Ал   50-жыллардың  басларында  Н.А. Баскаковтың «Қарақалпақ тили» атлы мийнети баспадан шықты.  Рус илимпазларынан басқа, жергиликли тилшилеримизден  Н.Даӯқараев, К.Убайдуллаев,  Д.Насыров, А.Қыдырбаев, Ж.Аралбаевлар тәрепинен дөретилген сабақлықлар мектеплерде оқыӯлық сыпатында кеңнен қолланылып келген.

         Бүгинги күнде де жаслардың қарақалпақ тили бойынша билим дәрежесин және де асырыӯ ушын жаңа көринистеги мектеп сабақлықлары қайта баспадан шығарылмақта. Республикамыз көлеминде барлық мектеплерде тәлим-тәрбия алып атырған оқыӯшы жасларымыз сабақлықлар менен теңдей тәмийнленген. Ал оларға билим бериӯде  тараӯ қәнигелериниң орны гиреӯли.

         «Хәр жақсының бир жаманы бар» дегениндей, баспадан шығарылып атырған сабақлықлардың бирең-сараң жерлеринде қәте-кемшиликлер ушырасып турады. Бүгинги күнниң талабы болса- усындай қәтелерди сапластырыӯ.

Жеке өмиримнен мысал келтирип айтатуғын болсам, қарақалпақ тилин үйрениӯге болған кызығыӯшылығым мектеп дәӯирлеримнен баслап пайда болған, бир неше мәртебе қарақалпақ тили хәм әдебияты пәни бойынша пән олимпиадаларында Республикалық  басқышларда қатнасқанман. Жоқары оқыӯ орнына тапсырыӯға таярлық көрип атырған ӯақытларымда да қарақалпақ тили сабақлықларында ушырасатуғын қәтелер бойынша бираз кеӯлим толмайтуғын еди. Дерлик барлық класслар ушын арналған қарақалпақ тили сабақлықларында , яғный мен мектепте оқыған дәӯирдеги сабақлықларда, сондай-ақ ҳәзир оқытылып атырған сабақлықларда да кемшиликлер жийи ушырасып турады.

Атап айтатуғын болсам, 2015-жылы  Й.Бердимуратов,  К.Алланазаров ҳәм  Г.Патуллаевалардың авторлығында баспадан шыққан 5-класс оқыӯшыларына арналған сабақлықта берилиӯи бойынша лексикология тараӯында қоспа сөзлер 5 түрли усылда жасалады екен:

Қарақалпақ тилиндеги сөзлер дизбеклесип (жол қәде, темир жол), биригип (тасбақа, билезик), жупласып (ата-ана, бес-алты), қысқарып (АҚШ, медколледж) хәм де тәкирарланып (мың-мың, пада-пада) жасалады”. ( 72-бет)

         Бүгинги күнде 6-класс оқыӯшылары ушын оқыӯлық сыпатында қолланылып атырған  М.Дәӯлетов,  Б.Қутлымуратов, А.Дәӯлетова  ҳәм           Г. Қутлымуратовалар авторлығында 2017-жылы баспадан шығарылған китапта болса қоспа сөзлер жасалыӯ өзгешелигине қарай 4 түрге бөлиниӯи атап көрсетилген:

«Қоспа сөзлер жасалыӯ өзгешелигине қарай 4 түрли болады.

1.      Бириккен қоспа сөзлер: баспасөз, қарабай, атқулақ, асқабақ;

2.      Дизбекли қоспа сөзлер: сары май, сары ала, қара торы, бийдай рең ;

3.      Жуп сөзлер: жети-сегиз, жаза-жаза, қазан-табақ, қурт-қумырсқа;

4.      Қысқарған сөзлер: ҚР, НМПИ, ҚМУ, т.б.»(59-бет)

Ең қыйыншылық көретуғыны болса жоқары оқыӯ орнына тест тапсырыӯ ушын таярлық көрип атырған абитурентлеримиз болады. Егер тестте қоспа сөзлердиң жасалыӯы бойынша сораӯ түссе,  биз қайсыдыр  бир жуӯапты белгилеӯимизге туӯра келеди. Бирақ қайсы жуӯап дурыс?! Бул сораӯға жуӯап айтыӯ бирқанша қыйын.

Тек усы бир ғана қәтелик емес, буннан басқа да көплеген кемшиликлер менен дусласқанбыз. Мен өзим мектепте оқыған ӯақтымда “бери, берли” көмекши сөзлерин түпкиликли тиркеӯишке киргизтуғын едик. Сол ӯақыттағыдан парықлы рәӯиште 2017-жылы  М.Дәӯлетов, А.Дәӯлетов, З.Исмайлова, А.Дәӯлетовалардың авторлығында жарық  көрген 7-класс оқыӯшылары ушын сабақ қолланбасында “бери, берли”  көмекшилери атаӯыш тиркеӯиш топарына киргизилген. Бирақ шынығыӯлардағы мысалларда берилиӯи бойынша бул тиркеӯишлер түпкиликли тиркеӯиш қатарында турыпты.

«…7.Булар жыйналыста көрискеннен бери бир-еки рет ушырасты. (Ө.X.)» (18-19 бет, Түпкиликли тиркеӯишлердиң қолланылыӯы хәм мәнилери. 28-шынығыӯ)

Және сораӯ пайда болады: “бери, берли” тиркеӯишлери түпкиликли ме яки атаӯыш?!

Қарақалпақ тили сабақлықларындағы бундай алжасықларды сапластырыӯ хәзирги ӯақытта филолог-илимпазларымыздың алдына қойылған әҳмийетли машқалалардың биреӯи болып табылады.  Қаншадан-қанша оқыӯшылардың билим дереги есапланған сабақлықларда кәте жибериӯ - қарақалпақ тилин изертлеӯге бел байлаған ҳәрқандай илимпаз, тилши-муғаллим я болмаса бакалавр дәрежесинде тәлим алып атырған студент ушын да уятлы жағдай саналады.

Мен өзим ең жақсы көрип үйренген тараӯым синтаксис тараӯы болып, бул тараӯда да жийи-жийи қәтелер менен дус келгенмен. Биз синтаксислик гәп ағзаларын 5 түрге бөлип қараймыз, яғный олар баслаӯыш, баянлаӯыш- гәптиң биринши дәрежели ағзалары, анықлаӯыш, пысықлаӯыш хәм толықлаӯыш болса екинши дәрежели ағзалар есапланады. Бираз тоқталып өтиӯге арзыйтуғын мәселе баслаӯыш бойынша.  Жоқарыда авторлары атап көрсетилген  7-класс оқыӯлығында баслаӯышларды  дүзилисине  қарай жай, қоспа хәм кеңейтилген баслаӯыш деп үш түрге бөлип қараймыз. Қағыйдаға тийкарланып, «жай баслаӯыш дара бир сөзден, ийелик сеплигиндеги көмекши атаӯышлардың дизбегинен болады. Ийелик сеплигиндеги атлық пенен көмекши атаӯыш екеӯи қосылып бир сораӯға жуӯап береди хәм жай баслаӯыштың xизметин атқарады. Мысалы:  Шертектиң иши жақсы безелген еди.»(90-бет)

         Берилген мысал, берилген қағыйдаға ҳешқандай қарсы пикирим жоқ. Ҳақыйқаттан да,  көмекши атаӯышлар гәпте тек ғана көмекши сыпатында қолланылып, олар тийкарғы мәнисине ийе болмайды. Енди және бир кағыйдаға нәзер аӯдарамыз:

«Ийелик сеплигиндеги атлық тартым қосымталы көмекши атаӯыш пенен дизбеклесип келгенде , ийелик сеплигиниң қосымтасы жалғанбай келиӯи де мүмкин. Бундай жағдайда жай баслаӯыш болады. Мысалы: 1. Ел шети көринбейди. 2. Тоғай иши меңиреӯлик. 3. Бул жерге, ҳәтте адам изи де түспеген.» (7-класс сабақлық, 91 бет)

         Жоқарыда берилген қағыйда толығынша дурыс жазылған, бирақ мысалларға итибар беретуғын болсақ, биздеги үшинши мысалда көмекши атаӯыш емес, толық мәниске ийе болған атлық сөз тартым жалғаӯлы түрде қолланылған.  Бул мысалдағы  «из» сөзин атаӯыш тиркеӯиш сыпатында қарағанымыз қәте есапланады.

Буннан басқа толықлаӯыш бойынша берилген мысалларда да азлы-көпли жеринде қәтелер ушырасып турады. Атап айтатуғын болсақ, «толықлаӯыш, көбинесе затлық мәнидеги сеплик қосымталы атаӯыш сөзлерден болады: Ким де ким китапқа көп қараса, китап оның зейнин ашады.»(7-класс сабақлық, 106-бет)

 Бул мысалда «китапқа» сөзи затлық мәнисте болып толықлаӯыш xизметин атқарып турыпты. Ал « зейнин» сөзи тартым жалғаӯлы табыс сепликли жағдайда болғаны менен затлық мәнисте қолланылмаған, яғный «зейнин ашыӯ»  бир түсиникти билдиреди ҳәм бир пүтин фразеологиялық дизбек болады.  Биз «ашады» сөзин баянлаӯыш, «китап»  сөзин баслаӯыш, ал «зейнин» сөзин толықлаӯыш xизметинде қолланылған дейтуғын болсақ, бизиң гәпимиздиң мәниси қалмайды.

Биз жетискенликлерди айтып мақтамаймыз, ақыры «қарақалпақты көп мақтама көзинше» деп бийкарға айтпаған. Жаман айтпай, жақсы жоқ дегениндей, қәте-кемшиликлеримизди бетке айтып, оларды дүзетиӯге биргеликте ҳәрекет етсек, қарақалпақ xалқының нағыз перзенти атына мүнәсип болған бола аламыз, деп ойлайман.

 Ҳакыйқый инсан бул ҳешқашан қәтелеспейтуғын инсан емес, бәлким өз қәтелерин дүзетип, кемшиликлерин қолдан келгенше сапластырыӯға ҳәрекет еткен инсан болып есапланады. Солай екен,  қыйыншылықлардан буққышлап қашпастан, ҳәммемиз биргеликте қәтелеримизди жоқ қылыӯға тырысайық.

Бердақ атындағы ҚМУ дың шет тиллер факултети аӯдарма теориясы ҳәм әмелияты қәнигелиги 4-курс студенти Алимбетова Муслима

Бөлимлер